REET 2012 Level-II Previous Year Paper

REET 2012 Level-II Previous Year Paper

खण्ड – I

बाल विकास एवं शिक्षाशास्त्र

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 1. कुपोषण के प्रभाव के बारे में निम्न में से कौनसा कथन सत्य नहीं है? 

(A) जीवन के बाद के वर्षों में यह मस्तिष्क की कोशिकाओं को प्रभावित करता है। 

(B) यह बालकों को सीखने की योग्यताओं को प्रभावित करता है। 

(C) बालक निराश एवं आशंकित रहते हैं। 

(D) यह कद को प्रभावित करता है। 

उत्तर : -(A) 

 

प्रश्न 2. वय सन्धि काल में निम्न में से कौन बाह्य अभिव्यक्ति नहीं है? 

(A) प्रभुत्ता / सत्ता के विपरीत विरोध 

(B) अशांति 

(C) आत्मनिर्भरता के प्रति आग्रही 

(D) सक्रिय खेलों के स्थान बैठे रहकर खेलना अधिक पसंद 

उत्तर : -(D) 

 

प्रश्न 3. निम्न में से कौनसा कथन मिडिल स्कूल स्तर के विद्यार्थियों के विकास से सहमति नहीं रखता? 

(A) सामाजिक व्यवहार उत्तरोत्तर समवयस्क समूह के आदर्शों से प्रभावित होता है 

(B) इस अवस्था में अधिकांश बालक तीव्र गति से वृद्धि प्राप्त नहीं करते 

(C) बौद्धिक एवं सामाजिक व्यवहार पर स्व-प्रभावित का महत्त्वपूर्ण प्रभाव होता है 

(D) अधिकांश विद्यार्थी विशेष रूप से स्वकेन्द्रित हो जाते हैं । 

उत्तर : -(B) 

 

प्रश्न 4. अधिगम एवं परिपक्वता के सम्बन्ध में निम्न में से कौनसा कथन सही है? 

(A) यदि मानव विकास केवल परिपक्वता से होता तो मनुष्य केवल निम्नतम तक ही सीमित रह जाते। 

(B) वंशक्रम सम्भाव्य क्षमता की सीमा के कारण, बालक एवं निश्चित सीमा से आगे तक विकसित हो सकते हैं। 

(C) बालक विकास की दृष्टि से जब सीखने के लिये तैयार नहीं हैं तब भी वे अधिक प्रयास के द्वारा सीख सकते हैं। 

(D) बालक की अन्तर्निहित शक्तियों को बिना समय विचारे विकसित करने के लिये प्रोत्साहित किया जाना चाहिए। 

उत्तर : -(A) 

 

प्रश्न 5. विकास का एक अधिनियम है कि विकास गतिमान के विभिन्न काल में खुशी भिन्न-भिन्न होती है। इस अधिनियम के अनुसार 

(A) जीवन का प्रथम वर्ष सबसे अधिक खुशी का काल होता है

(B) वय सन्धि काल एवं जीवन का प्रथम वर्ष भी जीवन का सबसे अधिक खुशी का काल होता है 

(C) वय सन्धि काल जीवन का सबसे अधिक दु:खी काल होता है 

(D) जीवन का प्रथम वर्ष सबसे अधिक खुशी का एवं वय सन्धि काल सबसे अधिक दुःखी काल होता है। 

उत्तर : -(D) 

 

प्रश्न 6. निम्न में से कौनसा बालकों के अधिगम एवं विकास में सबसे अधिक योगदान देता है? 

(A) परिवार, समवयस्क समूह और टेलीविजन 

(B) परिवार, समवयस्क समूह और अध्यापक 

(C) परिवार, खेल एवं कम्प्यूटर 

(D) परिवार, खेल एवं पर्यटन। 

उत्तर : -(B) 

 

प्रश्न 7. एक अध्यापक को निम्न में से किस कथन से सहमत होना चाहिये? 

(A) आंतरिक अभिप्रेरणा तब होती है, जब अधिगमकर्ता बाह्य संतोषजनक परिणाम का अनुभव करने के लिये कार्य करते हैं। 

(B) बाह्य अभिप्रेरणा तब होती है, जब अधिगमकर्ता बाह्य पुरस्कार प्राप्त करने के लिये कार्य करते हैं। 

(C) बाह्य पुरस्कार से स्थायी व्यवहार परिवर्तन होता है। 

(D) बाह्य पुरस्कार आंतरिक अभिप्रेरणा प्रदान करते हैं। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 8. एक अध्यापक मानचित्र की खाली रूपरेखा में केवल नदियों, पहाड़ों, मैदानों व घाटियों को प्रदर्शित करता है। वह विद्यार्थियों को मुख्य नगर, रेलवे व मुख्य नगरों को जोड़ने वाले राजमार्गों को चिह्नित करने को कहता है। विद्यार्थियों को अन्य पुस्तकों व मानचित्रों को अध्ययन करने की इस दौरान मनाही होती है। यहाँ अध्यापक के द्वारा प्रयुक्त उपागम है 

(A) खोज उपागम 

(B) मानचित्र निरूपण 

(C) समस्या समाधान उपागम 

(D) अन्वेषण उपागम। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 9. निम्न में से कौनसा उदाहरण बान्डुरा के अवलोकन आधारित अधिगम का नहीं है? 

(A) विद्यार्थियों द्वारा केंचुये के विच्छेदन को सीखना 

(B) क्रिकेट का उत्साह 

(C) सामाजिक अध्ययन के प्रति नापसंदगी 

(D) स्कूल की घंटी बजने पर अपने बस्ते बंद कर लेना । 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 10. राजेश बीमारी के कारण एक महीने तक विद्यालय नहीं गया। जब विद्यालय गया तो उसे भाग के लम्बे सवालों को करना नहीं आया। कई बार के निराशाजनक अनुभवों में असफलता हाथ लगी। लम्बे भाग के सवालों के देखते ही वह चिंतित हो जाता है। शास्त्रीय अनुबंधन सिद्धांत के मुताबिक संवेगात्मक स्वाभाविक उत्तेजक हैं 

(A) असफलता को लेकर चिन्ता 

(B) असफलता/भग्नाशा 

(C) लम्बे भाग के सवाल 

(D) लम्बे भाग के सवालों को लेकर चिन्ता 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 11. बालक के व्यक्तित्व को किस प्रकार अधिगम अधिक प्रभावित करता है? 

(A) प्रयत्न एवं त्रुटि अधिगम 

(B) अनुकरण अधिगम 

(C) अन्तर्दृष्टिपूर्ण अधिगम 

(D) अनुदेशनात्मक अधिगम। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 12. व्यक्तिगत विभिन्नताओं से सम्बन्धित निम्न में से कौनसा कथन सही है? 

(A) यदि विद्यार्थियों का बुद्धि स्तर समान है तब भी उपलब्धि में विभिन्नता हो सकती है। 

(B) सभी बालकों में कुछ भी समानता नहीं होती। 

(C) व्यक्तिगत विभिन्नताओं के वक्र खींचकर दिखाने पर वह एक दिशा की ओर झुक जाता है। 

(D) व्यक्तिगत विभिन्नतायें वंशक्रम के कारण होती हैं। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 13. निम्न चित्र उदाहरण हैं 

(A) रेखाचित्र का 

(B) मॉडल का 

(C) त्यय-मानचित्र का 

(D) बिन्दु रेखीय चित्र का। 

उत्तर : – (A, C)

 

प्रश्न 14. निम्न में से कौनसी तकनीक प्रक्षेपण तकनीक नहीं है? 

(A) खेल तकनीक 

(B) शब्द साहचर्य परीक्षण 

(C) चित्र साहचर्य परीक्षण 

(D) व्यक्तिगत अध्ययन। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 15. प्रजातिगत व्यक्तिगत विभिन्नताओं को समझने में निम्न में से क्या मददगार साबित नहीं होता? 

(A) मूल्य व्यवस्था 

(B) शाब्दिक एवं अ-शाब्दिक सम्प्रेषण 

(C) अधिगम की प्रक्रियायें एवं विभिन्न व्यवस्थायें 

(D) बुद्धि। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 16. व्यक्तित्व व्यक्ति में उन मनोदैहिक व्यवस्थाओं का गत्यात्मक संगठन है जो वातावरण के साथ उसके अपूर्व समायोजन को निर्धारित करता है। व्यक्तित्व की यह परिभाषा दी है 

(A) मुर्रे 

(B) जे. बी. वाटसन 

(C) जी. डब्ल्यू. आलपोर्ट 

(D) स्कीनर। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 17. प्रायः बालकों की बुद्धि का मापन किया जाता है 

(A) अ-वाचिक समूह बुद्धि परीक्षणों के द्वारा 

(B) वाचिक समूह बुद्धि परीक्षणों के द्वारा 

(C) अ-वाचिक व्यक्तिगन बुद्धि परीक्षणों के द्वारा 

(D) वाचिक व्यक्तिगत बुद्धि परीक्षणों के द्वारा। 

उत्तर : – (A, C) 

 

प्रश्न 18. निम्न में से कौन बुद्धि परीक्षणों के दुरुपयोग का संकेत देता है? 

(A) उन्नति के लिये मापन में सहायक 

(B) बुद्धि लब्धि का लेबल बालकों पर लगाकर अध्यापक अपनी अ-कुशलता को छिपाते हैं 

(C) बालकों को वर्गीकृत करने में 

(D) अधिगम प्रक्रिया को बेहतर बनाने के लिये। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 19. निम्न में से कौनसी पिछड़े हुये बालकों की विशेषता नहीं है? 

(A) अपनी प्रकृति प्रदत्त योग्यताओं से कम स्तर की शैक्षिक उपलब्धि का प्रदर्शन करते हैं। 

(B) सामान्य विद्यालयी कार्य के साथ वे गति नहीं रख पाते। 

(C) अपनी आयु के बालकों से काफी पिछड़ जाते हैं। 

(D) कम बुद्धि रखते हैं। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 20. निम्न में से कौनसा तरीका प्रत्यक्ष समायोजन का है? 

(A) प्रक्षेपण 

(B) दमन 

(C) प्रतिगमन 

(D) लक्ष्यों का प्रतिस्थापन। 

उत्तर : – (C, D) 

 

प्रश्न 21. पृथक कक्षाओं एवं संवर्धन कार्यक्रमों का प्रयोग शिक्षा के लिये किया जाता है 

(A) प्रतिभाशाली बालकों के लिये 

(B) निम्न शैक्षिक उपलब्धि बालकों के लिये 

(C) प्रतिभाशाली एवं निम्न शैक्षिक उपलब्धि बालकों के लिये 

(D) इनमें से कोई नहीं। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 22. निम्न का मिलान करते हुये दी गई तालिका में से सही उत्तर का चयन करें 

सूची-अ सूची-ब 
L.) मन तरंग को एक रक्षा तंत्र के रूप में वर्गीकृत कर सकते हैं 1. नकारना 
M.) रक्षात्मक तंत्र व्यक्ति का बचाव करती है 2. पलायन 
N.) उदात्तीकरण को रक्षात्मक तंत्र के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है 3. प्रतिस्थापन
O.) क्षतिपूर्ति को रक्षात्मक तंत्र के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है 4.चिन्ता

कोड:

# L M N O
(A) 1 4 4 3
(B) 3 1 4 3
(C) 2 4 3 3
(D) 3 2 3 1

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 23. शैक्षिक समस्याओं से ग्रस्त बालकों को किस समस्या का सामना करना पड़ता है? 

(A) कान व उससे जुड़ी नसों का सही प्रकार से काम नहीं करना 

(B) भाषा के बोलने में असामान्यता का होना 

(C) मानसिक सक्रियता का कम होना 

(D) व्यावहारिक एवं सामाजिक बुद्धि में कमी का होना। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 24. अधिगम निर्योग्यताओं वाले बालकों में प्रकमण सम्बन्धी निम्न में से किस प्रकार की कमी पायी जाती है? 

(A) संख्याओं सम्बन्धी सूचनाओं को याद करने में, समय एवं I दिशा को कम समझ 

(B) प्राय: अत्यधिक सक्रिय नियंत्रण 

(C) मांसपेशियों पर कम नियंत्रण 

(D) कम मानसिक सक्रियता। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 25. निर्माणात्मक मूल्यांकन का उद्देश्य है 

(A) प्रगति पर गौर करना एवं उपचारात्मक अनुदेशन की योजना बनाना 

(B) विद्यार्थियों की समझ का पता लगाना 

(C) अध्यापक के उद्देश्यों की पूर्ति का पता लगाना 

(D) ग्रेड्स प्रदान कराना। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 26. निम्न में से कौनसा शोध का चरण शोध को क्रियात्मक अनुसंधान बनाता है? 

(A) उपकल्पनाओं का निर्माण

(B) प्रोग्राम का क्रियान्वयन एवं अंतिम मूल्यांकन 

(C) सामान्यीकरण 

(D) शोध आकल्प का अपरिवर्तन / कठोर होना।

उत्तर : – (A, C) 

 

प्रश्न 27. निम्न में से कौनसी समस्या क्रियात्मक अनुसंधान के लिये उपयुक्त नहीं है? 

(A) हिन्दी में 5वीं कक्षा के विद्यार्थियों के लेख में सुधार 

(B) 7वीं कक्षा के विद्यार्थियों के व्यवहार पर लिखित प्रशंसा एवं मौखिक प्रशंसा के प्रभाव का तुलनात्मक अध्ययन 

(C) परम्परागत विधि के ऊपर कम्प्यूटर सहायतित अनुदेशन का प्रभाव 

(D) भूगोल के अधिगम में एटलस एवं ग्लोब का प्रयोग। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 28. बालकों का मुफ्त एवं अनिवार्य शिक्षा का अधिकार, 2009 में निम्न में से किस पर ध्यान नहीं दिया गया है? 

(A) अध्यापकों को प्रशिक्षण की सुविधा प्रदान करना 

(B) घुमन्तू बालकों के प्रवेश को सुनिश्चित करना 

(C) एकेडेमिक कैलेण्डर को निर्धारित करना 

(D) 14 वर्ष के पश्चात की शिक्षा। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 29. राष्ट्रीय पठ्यचर्या रूपरेखा, 2005 में भारत की धार्मिक एवं सांस्कृतिक विविधता को मनाना, स्त्रियों के प्रति सम्मान दिखाना एवं जिम्मेदारी का दृष्टिकोण को बढ़ाने के प्रोग्राम का आयोजन एवं वृत्त चित्र तथा फिल्मों को एकत्र करना एवं दिखाना जिनके माध्यम से न्याय एवं शांति में वृद्धि हो, को सुझाया गया है ताकि 

(A) शांति की शिक्षा दी जा सके 

(B) मूल्यों की शिक्षा दी जा सके 

(C) नागरिकता की शिक्षा दी जा सके 

(D) इनमें से कोई नहीं। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 30. निम्न का मिलान करते हुये दी गई तालिका में से सही उत्तर का चयन करें  

सूची-अ सूची-ब 
L.) बीज अंकुरित होने का अनुभव प्रदान करना 1.अवलोकन करना  
M.) भूमिका निर्वाह /रोल प्ले  2. प्रश्न पूछना 
N.) परिवार में लैंगिक विभेदीकरण की क्रियाओं का  अभ्यास पर वार्तालाप  3. भाग लेना
O.) दुग्धशाला में विभिन्न दूध के उत्पादों की प्रक्रिया कर बनाना व डिब्बा बंद करना 4.विचार/मनन करना

कोड:

# L M N O
(A) 1 3 4 1
(B) 2 3 2 1
(C) 3 1 3 3
(D) 4 2 2 2

उत्तर : – (C)

खण्ड – II 

भाषा – I : हिन्दी 

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

निम्न गद्यांश को पढ़कर निम्नलिखित प्रश्नों ( प्रश्न संख्या 31 से 36) में सबसे उचित विकल्प चुनिए 

अपनी सभ्यता का जब मैं अवलोकन करता हूँ तब लोगों को काम के संबंध की उनकी विचारधारा के अनुसार विभाजित करने लगता हूँ। एक वर्ग में वे लोग आते हैं, जो काम को रस घृणित आवश्यकता के रूप में देखते हैं, जिसकी उनके लिए उपयोगिता है। सिर्फ धन हासिल करना। वे अनुभव करते हैं कि जब दिन भर का श्रम समाप्त हो जाता है, तब वे जीना सचमुच शुरू करते हैं और अपने-आप में होते हैं। जब वे काम में लगे होते हैं, तब उनका मन भटकता रहता है। काम को वे अपना उत्तमांश देने का कभी विचार नहीं करते, क्योंकि आमदनी के लिए ही उन्हें सिर्फ काम की आवश्यकता है। दूसरे वर्ग के लोग अपने काम को आनंद और आत्म परितोष पाने के एक सुयोग के रूप में देखते हैं। वे धन इसलिए कमाना चाहते हैं, क्योंकि अपने काम में अधिक एकनिष्ठता के साथ समर्पित हो सके। जिस काम में संलग्न होते हैं, उसकी पूजा करते हैं। 

प्रश्न 31. निम्न में से तत्सम शब्द नहीं है 

(A) सभ्यता 

(B) अवलोकन 

(C) हासिल 

(D) आवश्यकता। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 32. ‘काम’ का तद्भव है 

(A) कर्म 

(B) कारज 

(C) कार्य 

(D) करम। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 33. ‘सुयोग’ का विलोम है 

(A) प्रयोग 

(B) संयोग 

(C) अयोग 

(D) कुयोग। 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 34. कौनसा शब्द में उपसर्ग है? 

(A) सभ्यता 

(B) उपयोगिता 

(C) भटकता 

(D) पूजा।

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 35. कौन समास नहीं है? 

(A) विचारधारा 

(B) आत्म परितोष 

(C) एकनिष्ठता 

(D) कमाना। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 36. ‘आमदनी’ के संदर्भ में कौन शब्द असंगत है? 

(A) कमाई 

(B) आय 

(C) मुनाफा 

(D) आना। 

उत्तर : – (C)

 

निम्न गद्यांश को पढ़कर निम्नलिखित प्रश्नों ( प्रश्न संख्या 37 से 43 ) में सबसे उचित विकल्प चुनिए 

संसार के सभी देशों में शिक्षित व्यक्ति की सबसे पहली पहचान यह होती है कि वह अपनी मातृभाषा में दक्षता से काम कर सकता है। केवल भारत ही एक देश है जिसमें शिक्षित व्यक्ति वह समझा जाता है जो अपनी मातृभाषा में दक्ष हो या नहीं, किन्तु अंग्रेजी में जिसकी दक्षता असंदिग्ध हो । संसार के अन्य देशों में सुसंस्कृत व्यक्ति वह समझा जाता है जिसके घर में अपनी भाषा की पुस्तकों का संग्रह हो और जिसे बराबर यह पता रहे कि उसकी भाषा के अच्छे लेखक और कवि कौन हैं तथा समय समय पर उनकी कौनसी कृतियां प्रकाशित हो रही हैं। भारत में स्थिति दूसरी है। यहाँ प्रायः घर में साज-सज्जा के आधुनिक उपकरण तो होते हैं, किन्तु अपनी भाषा की कोई पुस्तक या पत्रिका दिखाई नहीं पड़ती। यह दुरवस्था भले ही किसी ऐतिहासिक प्रक्रिया का परिणाम है, किन्तु वह सुदशा नहीं, दुरवस्था ही है और जब तक यह दुरवस्था कायम है, हमें अपने आप को, सही अर्थों में शिक्षित और सुसंस्कृत मानने का ठीक ठीक न्यायसंगत अधिकार नहीं है। 

प्रश्न 37. संसार के सभी देशों में शिक्षित व्यक्ति –

(A) अपनी मातृभाषा में दक्ष होते हैं 

(B) अंग्रेजी जानते हैं 

(C) पढ़े-लिखे होते हैं 

(D) उच्च पदों पर आसीन होते हैं। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 38. ‘अंग्रेजी में जिसकी दक्षता असंदिग्ध हो’ में रेखांकित पद का अर्थ है 

(A) संदेह रहित 

(B) निश्चित 

(C) सुनिश्चित 

(D) अनिश्चित। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 39. कौन एक वचन है? 

(A) अच्छे लेखक 

(B) कौनसी कृतियाँ 

(C) अपनी मातृभाषा 

(D) अन्य देशों। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 40. कौन शब्द पुल्लिंग नहीं है? 

(A) व्यक्ति 

(B) भाषा 

(C) उपकरण 

(D) लेखक। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 41. ‘पुस्तक का बहुवचन है 

(A) पुस्तकें 

(B) पत्रिकाएँ 

(C) पुस्तकालय 

(D) ग्रंथ। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 42. ‘कवि’ का स्त्रीलिंग है 

(A) कवि 

(B) कवियत्री 

(C) लेखिका 

(D) कवयित्री। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 43. ‘भारत में स्थिति दूसरी है’ का भूतकालिक रूप होगा 

(A) भारत में ऐसी स्थिति थी 

(B) भारत में स्थिति दूसरी थी 

(C) भारत की स्थिति दूसरी थी 

(D) भारत में स्थिति ऐसी थी।

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 44. कौन कथन सही नहीं है? 

(A) वाक्य के दो प्रमुख अंग होते हैं- कर्ता और क्रिया 

(B) कर्ता के विस्तार को उद्देश्य कहते हैं 

(C) क्रिया के विस्तार को विधेय कहते हैं 

(D) रचना के आधार पर वाक्य चार प्रकार के होते हैं। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 45. एक प्रधान उपवाक्य और अन्य आश्रित उपवाक्य किसमें होता 

(A) संयुक्त वाक्य 

(B) जटिल वाक्य 

(C) सरल वाक्य 

(D) मिश्र वाक्य। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 46. कौन मिश्र वाक्य है? 

(A) राहुल पढ़ रहा है 

(B) सुरेश नदी में डूबने लगा 

(C) मैंने सुना है कि सुरैया ने निकाह कर लिया है। 

(D) वह आया, थोड़ी देर बैठा और तुरंत लौट गया। 

उत्तर : – (C, D) 

 

प्रश्न 47. ‘मोहन घर से लौटकर कहने लगा कि उसका मन नहीं लग रहा है’-इस वाक्य में रेखांकित पदबंध है 

(A) संज्ञा पदबंध 

(B) क्रिया पदबंध 

(C) क्रिया विशेषण पदबंध 

(D) समुच्चय बोधक पदबंध। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 48. ‘काला मुँह होना’ का अर्थ है 

(A) चेहरे पर रंग लग जाना 

(B) होली खेलना 

(C) जिसका मुँह काले रंग का हो वह 

(D) बदनाम होना। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 49. ‘ओठों निकली कोठों चढ़ी’ का अर्थ है 

(A) ओट से निकलकर खुले में आ जाना 

(B) मुँह से निकली बात फैल जाती है 

(C) घर से बाहर निकलते ही नाम हो जाना 

(D) बाहर निकलने पर प्रसिद्ध हो जाना। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 50. ‘चाँदी का जूता’ का सर्वाधिक उपयुक्त अर्थ है 

(A) महंगी वस्तु

 (B) रिश्वत 

(C) अनुपयोगी वस्तु 

(D) अमीरी का दिखावा। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 51. भाषा की शिक्षा दी जाती है 

(A) अर्थग्रहण और अभिव्यक्ति के लिए 

(B) विद्वान बनाने के लिए 

(C) मनोरंजन के लिए 

(D) साहित्यकार बनाने के लिए। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 52. व्याकरण-अनुवाद विधि को किस नाम से भी जाना जाता है। 

(A) ध्वन्यात्मक विधि 

(B) प्रत्यक्ष विधि 

(C) भण्डारकर विधि 

(D) सैनिक विधि। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 53. लेखन क्रिया के शिक्षण का आरम्भ होता है 

(A) सीधी रेखाओं से 

(B) घुण्डियों से 

(C) तिरछी रेखाओं से 

(D) अक्षरों से 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 54. द्रुत पाठ है 

(A) कविता का अध्ययन 

(B) कहानी का अध्ययन 

(C) नाटक का अध्ययन 

(D) सहायक पुस्तक का अध्ययन। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 55. शब्द भण्डार में वृद्धि के लिए सर्वाधिक उपयुक्त है 

(A) गद्य शिक्षण 

(B) पद्य शिक्षण 

(C) व्याकरण शिक्षण 

(D) अलंकार शिक्षण। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 56. अधिगम की सम्पूर्णता होती है 

(A) इकाई योजना में 

(B) दैनिक पाठ योजना में 

(C) मासिक योजना में 

(D) वार्षिक योजना में 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 57. लेखन कला का विकास होता है 

(A) देखने से 

(B) सुनने से 

(C) अनुकरण से 

(D) अभ्यास से। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 58. हिन्दी शिक्षण में उपलब्धि की जांच की जा सकती है 

(A) उपलब्धि परीक्षण से 

(B) बुद्धि परीक्षण से 

(C) वस्तुनिष्ठ प्रश्नों से 

(D) मौखिक परीक्षा से। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 59. समग्र और सतत मूल्यांकन 

(A) विद्यार्थी के लिए उपयोगी वस्तु के लिए भार है 

(B) में शिक्षक और विद्यार्थी के बीच निकट सम्बन्ध आवश्यक है 

(C) शिक्षण के दौरान भी संभव है 

(D) से ही विद्यार्थी के व्यक्तित्व का विकास संभव है। 

उत्तर : – (B, C, D) 

 

प्रश्न 60. उपचारात्मक शिक्षण के लिए आवश्यक नहीं है 

(A) शिक्षण विधि को स्थायी रखना 

(B) विद्यार्थी की किसी भी गलती की अवहेलना नहीं करना 

(C) पहले निदानात्मक परीक्षण कर लेना। 

(D) इनमें से कोई नहीं। 

उत्तर : – (A) 

Section – II

English Language – II

There are 30 questions in this section. All questions are compulsory.

Prose  Passage 1 (Question No. 31 to 37) 

Global warning is defined as the increase of the average temperature on earth. This increase in the earth’s temperature is the cause of natural disasters which are becoming increasingly frequent all over the world. Carbon dioxide, produced by the use of chemicals and the burning of fuels. Is the main cause of global warming. High levels of carbon dioxide trap heat in the atmosphere. This can have serious consequences for the climate of a region. Global warming can cause many natural disasters. Prolonged and widespread droughts. heavy floods. very devere storms and meiting of glaclers are just some of them. There will be more hurricances and cyciones in many parts of the world. It seems that the world is totally unprepared to meet the crisis. Countreis should get together to find ways to check global warming Vehicles, buildings, appliances, etc. must display high standards of energy efficiency: 

Q 31. The word totally is similar in meaning to 

(A) clearly 

(B) always 

(C) completely 

(D) truly 

Ans : – (C) 

 

Q 32. The opposite of ‘frequent’ is 

(A) infrequent 

(B) unfrequent 

(C) disfrequent 

(D) antifrequent 

Ans : – (A) 

 

Q 33. Which of the following words is correctly spelt? 

(A) Oppertunity 

(B) Oportunity 

(C) Oppartunity 

(D) Opportunity. 

Ans : – (D) 

 

Q 34. Pick out the correct noun formed from the adjective “high”: 

(A) length 

(B) tall 

(C) height 

(D) height

Ans : – (C) 

 

Q 35. The phrase ‘to make something last longer’ be replaced with 

(A) provide 

(B) Prolong 

(C) longing 

(D) belong

Ans : – (B) 

 

Q 36. Which one of the following is opposite in meaning to the word “global? 

(A) universal 

(B) local 

(C) urban 

(D) rural

Ans : – (B) 

 

Q 37. Pick out the correct verb formed from the adjective ‘natural’: 

(A) nature 

(B) naturalization 

(C) naturalize 

(D) naturize. 

Ans : – (C)

 

Prose Passage II (Question No. 38 to 43) 

Health is usually defined as a state of complete physical, meantal and social well-being and does not consist in the mere absence of diseases and injuries. On the other hand, wealth is defined as abundance of valuable possessions, Health simply because a healthy life is life in all its abundance. joy and fulness, Without health. life would be full of anxiety and fear about diseasses and injuries. With health on our side, lise automatically seems to be full of happiness and laughter. The best thing is to mncentrate on being healthy ans to avoid unhealthy activities. If you strive for health, there will be others who will follow you. will be inspired by you to have that mutual objective which is a healthy life. In this way. You can have many more acquaintances and friends, and with more friends, obviously your life would be happier and healthier, Anything that promotes health will almost always start and end happer and healthier. Anything that promotes health will almost start and end with joy. 

Q 38. The word ‘absence’ is 

(A) a noun 

(B) a verb 

(C) an adjective 

(D) an adverb. 

Ans : – (A) 

 

Q 39. The word ‘always’ is 

(A) a conjunction 

(B) an adverb 

(C) a noun 

(D) an adjective 

Ans : – (B)

 

Q 40. In the second sentence of the first paragraph, the verb phrase “is defined is in 

(A) Simple Past Tense 

(B) Simple Present Tense 

(C) Past Continuous Tense 

(D) Present Continuous Tense. 

Ans : – (B)

 

Q 41. In the third sentence of the last paragraph (in this way…..), the verb phrase in 

(A) Present perfect Tense 

(B) Simple Past Tense 

(C) Present Continuous Tense 

(D) Simple present Tense 

Ans : – (D) 

 

Q 42. Which one of the following can have the determiner ‘an’? 

(A) bralthy activity 

(B) strong hand 

(C) activity 

(D) Injuries. 

Ans : – (C) 

 

Q 43. The adjective ‘full’ in its superlative degree is 

(A) most full 

(B) fuiler 

(C) fullest 

(D) fullerest 

Ans : – (C)

 

Q 44. The passive voice form of the sentence “Global warming can cause many natural disasters” will be 

(A) Many natural disasters are caused by global warming 

(B) Many natural disasters can be caused by global warming 

(C) Many natural disasters can caused by global warming 

(D) Many natural disasters could caused by global warming 

Ans : – (B)

 

Q 45. Pick out the sentence with the correct passive voice form: 

(A) All the chairs have been repaired 

(B) All the chairs are been repaired 

(C) All the chairs have being repaird 

(D) All the chairs were been repaired, 

Ans : – (A) 

 

Q 46. Which of the following sentence has the correct structure of a question? 

(A) Where average temperature is increasing? 

(B) Where be average temperature increasing? 

(C) Where is average temperature increasing? 

(D) Where does average temperature incrasing? 

Ans : – (C)

 

Q 47. Pick out the question to which the sentence 

“Wealth if defined and abundance of valuable possessions” will be an appropriate answer: 

(A) Why is wealth defined? 

(B) who defines wealth as abundance of possessions? 

(C) When can we define wealth 

(D) How is wealth defined? 

Ans : – (D)

 

Q 48. Which of the following pairs of words has the same vowel sound? 

(A) book, shoes 

(B) head, re

(C) sign, si

(D) throw, three 

Ans : – (B) 

 

Q 49. Which one of the following pairs begins with the same consonant sound? 

(A) cat , city 

(B) game, gym 

(C) know, name 

(D) party, photo. 

Ans : – (C) 

 

Q 50. The correct transcription of the word ‘news’ os 

(A) /nju: z

(B)/nIu: s/ 

(C) / nju: s

(D) / nu : s/. 

Ans : – (A)

 

Q 51. The role of English in India is that of 

(A) the first language 

(B) the mother tongue 

(C) a foreign language 

(D) a second language, 

Ans : – (D) 

 

Q 52. Pick out the pair which fails under the category of expressive or productive language skills: 

(A) listenting. Speaking 

(B) reading, writing 

(C) listening, writing 

(D) speaking, writting, 

Ans : – (D)

 

Q 53. In the Bilingual method 

(A) student are given complete freedom to use the mother tongue 

(B) the mother gongue is used by the teacher to explan the meanings of new words, phrases. etc. 

(C) the teacher teacher the entre lesson in the students’ mother tongue 

(D) the teacher encourages students to use the mother tongue all the time.

Ans : – (B)

 

Q 54. In the Situational Approach a teacher tries to 

(A) follow a syllabus with a list of situations 

(B) adjust teaching to the situation in the classroom 

(C) create a life-like situation in the classroom for teaching in languate item 

(D) show how the situation in the classroom is different from real-life situations. 

Ans : – (C)

 

Q 55. Which of the following pairs is usually described as receptive skills? 

(A) Listening, speaking 

(B) Reading, writting 

(C) Listening, reading 

(D) Speaking, writing, 

Ans : – (C) 

 

Q 56. The use of teaching-learning materials makes the activity of learning 

(A) unnecessarily difficult 

(B) dull and challenging 

(C) unnecessarily slow 

(D) easy and interesting, 

Ans : – (D)

 

Q 57. Language learning is like learning 

(A) a skill like cycling 

(B) a subject like physics 

(C) a collection of facts is in history 

(D) abstract concepts as in philosophy 

Ans : – (A)

 

Q 58. Evaluation in education is 

(A) continuous but not cumulative 

(B) cumulative, but not continuous 

(C) neither continuous nor cumulative 

(D) both continuous and cumulative 

Ans : – (D) 

 

Q 59. One of the requirements of a good language proficiency test is that it must be 

(A) complex 

(B) reliable 

(C) ambiguous 

(D) enjoyable, 

Ans : – (B) 

 

Q 60. An attainment test aims to measure 

(A) how much a learner has learnt of what he has been taught 

(B) how much a learner needs to learn to pass an examination 

(C) the speaking ability of a learner 

(D) the teaching ability of a teacher 

Ans : – (A)

खण्ड – II 

भाषा – I : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

प्रस्तुतं गद्यांशमाधारीकृत्य प्रश्न संख्या 31 तः 37 पर्यन्तं प्रश्नाः समाधेया: 

एकदा कश्चित् मुनिः कस्मिंनिश्चत् तडागे स्नानरतः आसीत् । स्नानसमये कश्चित् क्षुद्रसर्पः तस्याञ्जलौ अपतत्। किञ्चिद् भीतः मुनिवरः अपृच्छत-“कोर्भवान्” इति। सर्पः अवदत्-“सपोऽहम्”। तव्र श्रुत्वा मुनिवरः पुनः अपृच्छत्-“रेफः क्व गतः” इति । सर्पः उक्तवान् – “तवया अपहृतः” इतिः मुनिवरः स्वदोषं ज्ञात्वा लज्जितः अभवत्। सः ज्ञातवान् यत् अवश्यमयं कश्चन् महापुरुष: विद्वान् च वर्तते। पतञ्जले: जीवन-वृत्तान्त-विषये अन्याः आप काश्चन किंवदन्त्यः सन्ति । पतञ्जले: व्याकरणमहाभाष्यम् आकरग्रन्थः वर्तते। तस्य योगविषयरक : अपि विलक्षणग्रन्थः वर्तते। पतञ्जले : व्याकरणविषये यावान् अधिकारः आसीत् तावान् अध्किारः योगे आयुर्वेदे अपि आसीत्। 

प्रश्नः 31. सर्प कुत्रः अपतत्? 

(A) हस्ते 

(B) अञ्जलौ 

(C) मुखे 

(D) शिरसि। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 32. “उक्तवान्” इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) क्तवतु 

(B) क्त 

(C) मतुप् 

(D) वतुप्। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 33. ‘पतञ्जलिः’ इत्यत्र कः सन्धिविच्छेदः ? 

(A) पत् + अञ्जलिः 

(C) पतत् + अञ्जलिः 

(B) पर्त + जलिः 

(D) पतम् + अञ्जलिः । 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्नः 34. “मुनिवर: लज्जितः अभवत्” 

वाक्ये स्थितं क्रियापदं लोट् लकारे परिवर्तयत 

(A) भवतु 

(B) भव 

(C) भविष्यति 

(D) भवेत्। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्नः 35. पतञ्जले: आकारग्रन्थस्य नम किम्? 

(A) अष्टाध्यायी 

(B) चरकसंहिता 

(C) सिद्धान्तकौमुदी 

(D) महाभाष्यम्। 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्नः 36. ‘सपोऽहम्’ इति कः अवदत्? 

(A) मुनिः 

(B) पतञ्जलिः 

(C) सर्पः 

(D) सपः। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्नः 37. ‘यावान्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) वतुप् 

(B) मतुप् 

(C) शानच् 

(D) शतृ। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रस्तुतं श्लोकमाधारीकृत्य प्रश्न संख्या 38 तः 44 पर्यन्तं प्रश्नाः समाधेया: 

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण 

लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात्। 

दिनस्य पूर्वाद्धपरार्द्धभिन्ना, 

छायेव मैत्री खलसजनानाम्।। 

प्रश्नः 38. खलसजनानां मैत्री पश्चात् कीदृशी भवति? 

(A) गुर्वी 

(B) बुद्धिमती 

(C) दीर्घा 

(D) लघ्वी 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्नः 39. ‘वृद्धिमती’ पदेऽस्मिन् प्रत्ययः कः? 

(A) मतुप् 

(B) वतुप् 

(C) शतृ 

(D) शानच् । 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 40. श्लोकेऽस्मिन किं छन्दः? 

(A) इन्द्रवज्रा 

(B) उपेन्द्रवजा 

(C) उपजातिः 

(D) भुजङ्गप्रयातम्। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 41. ‘छायेव’ इत्यत्र सन्धिविच्छेदः कः? 

(A) छाया + इव 

(B) छाया + एव 

(C) छया + ईव 

(D) छाया + ऐव। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 42. पूर्वार्द्धम् = (पूर्वं च तत् अर्द्धम ) इत्यत्र कः समासः? 

(A) अव्ययीभावः 

(B) कर्मधारयः 

(C) द्वन्दः 

(D) तत्पुरुषः। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 43. “भिन्ना” इत्यत्र को प्रकृतिप्रत्ययौ? 

(A) भिद् + ल्यु 

(B) भिद् + ल्युट् 

(C) भिद् + क्त 

(D) भिद् + क्तवतु। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 44. “पुरा” इति पदस्य विलोमपदं विद्यते 

(A) अग्रे 

(B) अधः 

(C) वामतः 

(D) पश्चात्। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 45. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत 

“शिशुः जलं पिबति” 

(A) शिशुना जलं पियते 

(B) शिशुना जलं पीयते 

(C) शिशुना जलं पिव्यते 

(D) शिशुणा जलं पीयते। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 46. “रमा सीता की दुष्टों से रक्षा करती है।” 

संस्कृते अनुवादं कुरुत 

(A) रमा सीतां दुष्टेभ्यः रक्षति 

(B) रमा सीतया दुष्टान् रक्षति 

(C) रमया सीता दुष्टेभ्यः त्रायते 

(D) रमा सीता खलानां रक्षति। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 47. “वयं विद्यालयात् आगच्छमः” रेखाङ्कितपदे प्रश्ननिर्माणं करणीयम् 

(A) कस्य 

(B) कथम् 

(C) कस्मात् 

(D) कस्मै। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 48. वाच्यपरिवर्तनं करणीयम् 

सा उच्चैः हसति। 

(A) तेन उच्चैः हस्यते 

(B) तया उच्चैः हस्यते 

(C) सा उच्चैः हस्यते 

(D) ताम् उच्चैः हस्यते। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 49. रिक्तस्थानं पूरयित्वा सुक्तिं रचयत __________ परमो धर्मः।’ 

(A) हिंसा 

(B) असत्यम् 

(C) अहिंसा 

(D) सत्यम्। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्नः 50. गुरुः शिष्यात् प्रश्नं पृच्छति। 

वाक्यमिदं संशोधयत –

(A) गुरुः शिष्यं प्रश्नं पृच्छति 

(B) गुरुः शिष्येण प्रश्नं पृच्छति 

(C) गुरुणा शिष्यं प्रश्नः पृच्छति 

(D) गुरुः शिष्याय प्रश्नं पृच्छति। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्नः 51. संस्कृतशिक्षणे सर्वोत्तमविधिः वर्तते 

(A) व्याख्यानविधिः 

(B) अनुवादविधिः 

(C) प्रश्नोत्तरविधिः 

(D) कण्ठस्थीकरणविधिः ।

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 52. व्याकरणानुवादविधेः प्रवर्तकः कः? 

(A) डॉ. राधाकृष्णन 

(B) डॉ. रामकृष्णागोपालभण्डारकर: 

(C) फ्रॉयडः 

(D) प्रो. वी. पी. बौकिलः। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 53. भाषाकौशलस्य विकासः कथं क्रियते? 

(A) लेखनेन 

(B) श्रवणेन 

(C) उच्चारणेन 

(D) पठनेन।

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 54. मौखिकपरीक्षायाः भेदः नास्ति 

(A) शलाकापरीक्षा 

(B) शास्त्रार्थपरीक्षा 

(C) वस्तुनिष्ठपरीक्षा 

(D) भाषणपरीक्षा 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 55. निश्चित-उत्तरात्मकः प्रश्नः कः? 

(A) वस्तुनिष्ठ प्रश्नः 

(B) अतिलघुत्तरात्मक प्रश्न: 

(C) लघुत्तरात्मक प्रश्न: 

(D) निबन्धात्मक प्रश्नः। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 56. प्रश्नपत्रे कति उद्देश्यानि भवन्ति? 

(A) द्वे 

(B) त्रीणि 

(C) पञ्च 

(D) चत्वारि। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 57. शिक्षकः स्वशिक्षणस्य मूल्याङ्कनाय छात्रेभ्यः किं प्रददाति? 

(A) गृहकार्यम् 

(B) पठनकार्यम् 

(C) भ्रमणकार्यम् 

(D) श्रवणकार्यम्। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 58. पठने दुर्बलछात्राणं कृते कीदृशं शिक्षणं प्रदीयते? 

(A) गद्यशिक्षणम् 

(B) पद्यशिक्षणम् 

(C) उपचारात्मकं शिक्षणम् 

(D) कथाशिक्षणम्। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 59. कक्षाशिक्षणे छात्राणामुच्चारणाभ्यास: केन शिक्षणाधिगम 

साधनेन कर्तुं शक्यते? 

(A) मानचित्रेण 

(B) रेखाचित्रेण 

(C) पाठ्यपुस्तकेन 

(D) ध्वन्यभिलेखेन। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 60. दृश्यसहायकसाधनेन कस्य उपयोगः क्रियते? 

(A) शुद्धलेखनस्य 

(B) उच्चारणस्य 

(C) उभयोः 

(D) केवलं पठनस्य। 

उत्तर : – (C)

खण्ड – III 

भाषा – II : हिन्दी

इस खण्ड में कुल 30 प्रश्न है । सभी प्रश्न अनिवार्य है ।

निम्न गद्यांश को पढ़कर निम्नलिखित प्रश्नों ( प्रश्न संख्या 61 से 67 ) में सबसे उचित विकल्प चुनिए राजस्थान समाज के आगे मैं इसलिए नतमस्तक हूँ कि उसने ओरण की व्यवस्था सैकड़ों वर्ष पहले निकाली। ओरण यानि एक ऐसा जंगल जो केवल अकाल के समय में खुलेगा। इसका मतलब एक ऐसा कुआँ जो केवल आग लगने पर बुझाने के काम आए मतलब उसको पीने के लिए या नहाने के लिए नहीं लगाना है। ऐसे विशेष जंगल उन्होंने बनाए। इसका यह मतलब नहीं कि राजस्थान में अकाल नहीं आते। अकाल खूब आए लेकिन उनसे लड़ने की और उनको सहने की हमारी तैयारी पक्की रखी। लड़ना भी शब्द नहीं रहा। अकाल भी हमारे परिवार का एक हिस्सा है। प्रकृति आज थोड़ा-सा ज्यादा पानी बरसा गई है, कल थोड़ा कम गिरा देगी। तो उसके स्वभाव को देखना है। उन्होंने एक अंदाज लगाया होगा अपने 500 पीढ़ियों के इतिहास में से। हर 13-14 साल में वर्षा कम हो जाती है। अकाल पड़ता है तो अपने को 12-13 साल तक एक जंगल को बचाकर रखना है। ओरण का जो अलग-अलग बंद और खुलने का समय है वह भी तय किया गया। पूजा और मंदिर से भी जोड़ा गया, वह तो इसलिए कि उनको बड़े पैमाने पर कोई चीज करनी थी। वह धर्म से जुड़े बिना नहीं हो सकती थी। 

प्रश्न 61. कौन शब्द विदेशी है? 

(A) शब्द 

(B) धर्म 

(C) अंदाज 

(D) प्रकृति। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 62. निम्न किस शब्द में प्रत्यय नहीं है? 

(A) पीढ़ियों 

(B) विशेष 

(C) लड़ना 

(D) सैकड़ों। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 63. ‘व्यवस्था में संधि है 

(A) यण

(B) दीर्घ 

(C) वृद्धि 

(D) गुण। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 64. ‘नतमस्तक’ में समास है 

(A) तत्पुरुष 

(B) द्विगु 

(C) बहुव्रीहि 

(D) द्वन्द्व। 

उत्तर : – (A,C)

 

प्रश्न 65. संज्ञा नहीं है 

(A) ओरण

(B) कुआँ 

(C) लड़ना 

(D) जंगल। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 66. ‘तय’ शब्द है 

(A) तत्सम 

(B) तद्भव 

(C) देशज 

(D) विदेशी। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 67. ‘आग’ का तत्सम है 

(A) आग 

(B) आगि 

(C) अग्नि 

(D) अग्ग। 

उत्तर : – (C) 

 

निम्न काव्यांश को पढ़कर निम्नलिखित प्रश्नों ( प्रश्न संख्या 68 से 73 ) में सबसे उचित विकल्प चुनिए 

मैं नहीं चाहता चिर सुख 

चाहता नहीं अविरल दुख, 

सुख-दुख की आँख-मिचौनी 

खोले जीवन अपना मुख। 

सुख-दुख के मधुर मिलन से 

यह जीवन हो परिपूरन् 

फिर धन से ओझल को शशि, 

फिर शशि से ओझल हो धन। 

जग पीड़ित है अति दुख से 

जग पीड़ित है अति दुख से 

जग पीड़ित है अति सुख से, 

मानव जग में बंट जावें 

दुख-सुख से औ सुख-दुख से। 

अविरत दुख है उत्पीड़न, 

अविरत सुख भी उत्पीड़न 

सुख-दुख की निशा-दिवा में 

सोता जगता जग-जीवन। 

 

प्रश्न 68. कवि चिर सुख या चिर दुख क्यों नहीं चाहता है? 

(A) चिर सुख या चिर दुख संभव नहीं हैं 

(B) चिर दुख असहनीय होगा 

(C) सुख की अति घातक होगी 

(D) दोनों मिलकर ही जीवन को पूर्ण बनाते हैं। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 69. कवि मानव के लिए किस स्थिति की कामना करता है? 

(A) दुख और सुख परस्पर बंट जाएं 

(B) वह बहुत सुखी हो 

(C) वह दुखी नहीं हो 

(D) वह समृद्ध हो। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 70. इस काव्यांश में नाद सौंदर्य की दृष्टि से कौन सा विकल्प उपयुक्त है? 

(A) रूपक 

(B) उत्प्रेक्षा 

(C) अंत्यानुप्रास 

(D) उपमा। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 71. कवि ने सुख और दुख का साम्य किसे बताया है? 

(A) चाँद और सूरज 

(B) शशि और घन 

(C) दिन और रात 

(D) ठंडा और गर्म। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 72. इस वाक्यांश में प्रमुख भाव है 

(A) वैराग्य 

(B) संतुलन 

(C) श्रृंगार 

(D) वीरता। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 73. ‘सुख’ और ‘दुख’ से ध्वनि साम्य वाला शब्द है 

(A) अविरत 

(B) उत्पीड़न 

(C) आँख 

(D) मुख। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 74. सही कथन है 

(A) कर्ता का स्थान प्रायः वाक्य के प्रारम्भ में होता है 

(B) कर्ता का स्थान प्रायः वाक्य के अंत में होता है 

(C) कर्ता का स्थान प्रायः वाक्य के मध्य में होता है 

(D) कर्ता का वाक्य में कोई स्थान नहीं होता है। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 75. सरल वाक्य है 

(A) श्रमिक श्रम करता है किन्तु उसके फल से वंचित करता है 

(B) राम और सीता जाते हैं। 

(C) चाहे सुबह हो जाए, मुझे यह काम पूरा करना है 

(D) जो करे सो भरे। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 76. ‘पैसा कमाना एक बात है, उसे ठीक से खर्च करना दूसरी बात है’-यह वाक्य है 

(A) मिश्र वाक्य 

(B) संयुक्त वाक्य 

(C) सरल वाक्य 

(D) युगल वाक्य। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 77. ‘घी का लड्डू टेढ़ा भला’ का अर्थ है 

(A) घी का लड्डू अच्छा होता है 

(B) उपयोगी वस्तु हर दशा में ठीक होती है 

(C) घी बहुत महंगा होता है। 

(D) लड्डू सीधा नहीं होता है। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 78. ‘अशर्फियाँ लुटें, कोयलों पर मुहर’ का आशय है 

(A) कोयलों की रखवाली करना 

(B) बेपरवाह हो जाना 

(C) महंगी चीज की बजाय सस्ती चीज की परवाह करना 

(D) सोने के सिक्के लुटाना। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 79. ‘कारक’ का अर्थ है 

(A) कार्यकर्ता 

(B) क्रिया को करने वाला 

(C) महंगी चीज की बजाय सस्ती चीज की परवाह करना . 

(D) सोने के सिक्के लुटाना। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 80. आज………… संकट के बादल छाए हैं 

(A) देश पर 

(B) देश को 

(C) देश के 

(D) देश से। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 81. द्वितीय भाषा शिक्षण की तुलनात्मक विधि है 

(A) सिद्धांत प्रणाली 

(B) व्यतिरेकी विधि 

(C) व्यास प्रणाली 

(D) तुलना विधि 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 82. मौन वाचन का प्रकार नहीं है 

(A) समवेत वाचन 

(B) द्रुत वाचन 

(C) वैयक्तिक वाचन 

(D) अनुकरण वाचन। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 83. किसका संबंध बोलने के कौशल के विकास से नहीं है? 

(A) शुद्ध आचरण 

(B) सस्वर वाचन 

(C) कविता पाठ 

(D) प्रतिलिपि। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 84. भाषा कौशलों में सबसे पहले किस कौशल का विकास करना चाहिए? 

(A) लेखन 

(B) वाचन 

(C) श्रवण 

(D) उच्चारण। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 85. कौन कथन संगत नहीं है? 

(A) पाठ्यपुस्तक कक्षा शिक्षण का प्रमुख साधन है 

(B) पाठ्यपुस्तक विद्यार्थी और शिक्षक दोनों के लिए आधारभूत है 

(C) पाठ्यपुस्तक शिक्षण का साधन है, साध्य नहीं 

(D) पाठ्यपुस्तक शिक्षण का साध्य है, साधन नहीं। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 86. भाषा शिक्षण में दृश्य-श्रव्य साधनों के प्रयोगका मुख्य प्रयोजन है 

(A) शिक्षण में विविधता लाना 

(B) विद्यार्थियों की विभिन्न इन्द्रियों को क्रियाशील बनाना 

(C) रोचकता का संचार करना 

(D) मनोरंजन करना 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 87. अर्थग्रहण के कौशल के विकास के लिए अधिक उपयोगी है 

(A) व्याकरण शिक्षा 

(B) समाचार वाचन 

(C) मौन वाचन 

(D) सस्वर वाचन 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 88. वर्तमान परीक्षा प्रणाली में दोष है 

(A) यह विद्यार्थी द्वारा अर्जित योग्यता का सही मूल्यांकन नहीं करती है 

(B) इसमें संपूर्ण पाठ्यक्रम के अध्ययन की आवश्यकता नहीं रहती है 

(C) इसमें अंकन का कोई सुनिश्चित मापदण्ड नहीं है 

(D) इनमें से सभी 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 89. हिन्दी शिक्षण में उपलब्धि की जाँच की जा सकती है 

(A) बुद्धि परीक्षण से 

(B) निबंधात्मक प्रश्नों से 

(C) प्रोजेक्टिव परीक्षण से 

(D) उपलब्धि परीक्षण से। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 90. उपलब्धि परीक्षण के सम्बन्ध में कौनसा कथन उपयुक्त नहीं है? 

(A) मौखिक परीक्षा में पक्षपात की आशंका रहती है 

(B) निबंधात्मक प्रश्नों के मूल्यांकन में वस्तुपरकता का अभाव रहता है 

(C) क्रियात्मक परीक्षाओं में शाब्दिक ज्ञान का महत्त्व नहीं होता 

(D) वस्तुनिष्ठ परीक्षा में मौलिकता का विकास होता है। 

उत्तर : – (D) 

Section – III

English Language – II

There are 30 questions in this section. All questions are compulsory.

Prose (Q. Nos. 61 to 65) 

Many thousands of years ago all men did all types of work. Each man built his own house and made what forniture he needed and grew all his own food. His wife made all the cloths for the family and cooked food. However, men very soon found that it was much better to divide the work among them, so that one built houses, another made furniture, and another grew corn, and so on. You can ealily see that this was a better plan, because by always doing the same kind of work, you can do it far more quickly and easily. So nowdays all work its divided as much as possible. Even such a tiny thing as a pin is not made by one man, but by a dozen or more, each doing his particular of the work. One straighitens out the were, another cuts into lengths, another sharpens the point. another puts the head on, and so forth. That is to sav. work is divided among different people. 

Q 61. In the sentence of the second paragraph. “So nowadays all work ……” the word ‘so’ indicates 

(A) effect (of a cause) 

(B) cause (of an effect) 

(C) similarity 

(D) comparison 

Ans :- (A)

 

Q 62. The word ‘However’ at the beginning of the second paragraph indicates 

(A) a supporting idea 

(B) an old idea 

(C) an idea in the same direction 

(D) an idea in the opposite direction

Ans :- (D)

 

Q 63. Complete the following sentence with the correct verb form: All work ……..………… by all men. 

(A) Was done 

(B) were done 

(C) has done 

(D) are done. 

Ans :- (A) 

 

Q 64. Which one of the following would be an appropriate title for the above passage?

(A) All Types of Work 

(B) Types of People 

(C) Division of Labour 

(D) Life in the past. 

Ans :- (C)

 

Q 65. The author of the above passage is of the opinion that the way people worked thousands of years ago was 

(A) better than the present 

(B) most proper 

(C) most efficient 

(D) not efficient. 

Ans :- (D) 

 

Poem (Question No 66 to 70) 

The squirrel gloats o’er his accomplished hoard.

The ants have brimmed their garners with ripe grain. 

And honey-bees have stored 

The sweets of summer in their iuscious cells: 

The swallows all have winged across the main: 

But here the Autumn melancholy dwells. 

And sighs her tearful spells 

Amongst the sunless shadows of the plain. 

Alone, alone, 

She sits and reckons up the dead and gone, 

With the last leaves for a love-rosary: 

Whilst all the withered world looks drearily. 

Like a dim picture of the drowned past 

In the hushed mind’s mysterious far-away, 

Doubtful what ghostly thing will steal the last 

Into that distance, grey upon the grey. 

 

Q 66. Who has been personified in the above poem? 

(A) The squirrel 

(B) The autumn season 

(C) Honey-bees 

(D) The summer season. 

Ans :- (B) 

 

Q 67. In the above poem line 2 rhymes with lines 

(A) 1 and 3 

(B) 4 and 6 

(C) 5 and

(D) 5 and 8

Ans :- (D) 

 

Q 68. “Their garners with ripe grain” (line 2) contains an example of 

(A) simile 

(B) metaphor 

(C) alliteration 

(D) personification. 

Ans :- (C) 

 

Q 69. Which of the following lines contain a simile? 

(A) lines 14 and 15 

(B) lines 11 and 12 

(C) lines 3 and 4 

(D) lines 1 and 2

Ans :- (A) 

 

Q 70. The rhyme scheme of the last four lines of the poem (line 14 to 17) is 

(A) a b a b 

(B) a b c d 

(C) a b c d 

(D) a b b b. 

Ans :- (A)

 

Q 71. The modal ‘may’ can express the meaning of 

(A) advice 

(B) ability 

(C) possibility 

(D) prohibition. 

Ans :- (C) 

 

Q 72. You must not park your cycles here. Here ‘must not expresses 

(A) permission 

(B) prohibition 

(C) inability 

(D) probability. 

Ans :- (B) 

 

Q 73. Most students got through the examination. Here ‘got through’ means 

(A) took 

(B) passed 

(C) understood 

(D) arrived for

Ans :- (B) 

 

Q 74. A Shakespearean sonnet usually contains 

(A) seven couplets 

(B) four stanzas 

(C) three couplets and two stanzas 

(D) three stanzas and a couplet. 

Ans :- (D)

 

Q 75. An elegy usually gives expression to a 

(A) feeling of joy 

(B) sense of loss 

(C) feeling of victory 

(D) sense of defeat. 

Ans :- (B) 

 

Q 76. The number of pure vowel sounds and diphthongs in English is 

(A) 8 pure vowels and 12 diphthongs 

(B) 14 pure vowels and 6 diphthongs 

(C) 12 pure vowels and 8 diphthongs 

(D) 10 pure vowels and 10 diphthongs. 

Ans :- (C) 

 

Q 77. The first sound in the word ‘yes’ is transcribed as  

(A) /y/ 

(B) /e/ 

(C) / aI

(D) /j/ 

Ans :- (D)

 

Q 78. Which is the correct transcription of the last sound in the word ‘bule’? 

(A) /u :/ 

(B)/ひ/ 

(C)/Ə/ 

(D) /oo/. 

Ans :- (A) 

 

Q 79. Pick out the correct transcription of the word “take”: 

(A) / tek

(B) / telk/  

(C)/talk

(D) / teek /.

Ans :- (B)

 

Q 80. Which of the following is the correct transcription of the word ‘know’? 

(A) /nƏ

(B) /naひ

(C) /nひ/

(D) /knƏ

Ans :- (A)

 

Q 81. English in India today needs to be taught as 

(A) a library language 

(B) a language for higher studies 

(C) a language for communication 

(D) a language to be used while travelling abroad, 

Ans :- (C) 

 

Q 82. English language teaching needs to be 

(A) teacher-centred 

(B) learner-centred 

(C) lecture-centred 

(D) textbook-centred. 

Ans :- (B) 

 

Q 83. Communicative Language Teaching stresses the interdependence of 

(A) language and psychology 

(B) language and behaviour 

(C) language and communication 

(D) language and conversation. 

Ans :- (C) 

 

Q 84. The most important element in Communicative Language Teaching is 

(A) the structure of language 

(B) the reading skill 

(C) memorization of grammar 

(D) meaning. 

Ans :- (D) 

 

Q 85. A language learner makes errors because 

(A) the learner has acquired only partial knowledge of the language

(B) the learner has acquired complete knowledge of the language 

(C) the learner enjoys making errors 

(D) the teacher has permitted him to make errors.

Ans :- (A) 

 

Q 86. Complete the following statement: 

Language tests are designed to measure ………. at a particular moment in the teaching programme. 

(A) the learner’s liking for the language 

(B) the learner’s knowledge of the language 

(C) the teacher’s knowledge of the language 

(D) the learner’s attitude towards the language.

Ans :- (D) 

 

Q 87. One of the purposes of evaluation of learners is 

(A) assessment of textbooks 

(B) preparing a list of learner’s needs 

(C) assessment of the learners attainment 

(D) identification of language functions. 

Ans :- (C) 

 

Q 88. Multiple Choice Questions 

(A) reduce subjectivity in evaluation 

(B) increase subjectivity in evaluation 

(C) allow essay-type answers 

(D) allow students to choose multiple options. 

Ans :- (A) 

 

Q 89. A ‘Recall-Type test is a test of 

(A) memory 

(B) tmagination 

(C) understanding 

(D) speed. 

Ans :- (A) 

 

Q 90. The purpose of remedial teaching is to 

(A) Introduce new language items 

(B) test recently taught items

(C) teach again the language items not properly learnt 

(D) teach again the language items already learnt. 

Ans :- (C)

खण्ड – III 

भाषा – II : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

प्रस्तुतं गद्यांश आधारीकृत्य 61-67 पर्यन्तं प्रश्नाः समाधेया: –

अहो प्रात:कालम् ! अतीव रमणीयं दृश्यम्। प्रात: वातावरणम् अतीव शुद्धं भवति । सर्वत्र शीतलवायुः प्रवहति । सूर्यः उदेति। सूर्यप्रकाशः सर्वत्र प्रसरति। उद्याने सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति । तेषु भ्रमराः इतहस्तः भ्रमन्त: गुञ्जन्ति । खगाः गीतं गायन्ति। मनुष्याः उत्थाय सूर्य नमन्ति। प्रातः छात्राः सूर्योदयात् पूर्व शयनं त्यजन्ति । ते ईश्वरं स्वजननीजनकौ च नमन्ति । स्नानं कृत्वा प्रातराशं कृत्वा मित्रैः सह विद्यालयं गच्छन्ति । कृषकाः क्षेत्राण गच्छन्ति । समाचारपत्रवाहकः समाचारपत्राणि सर्वेभ्यः वितरति । प्रातःकाले शुद्धवातावरणे उद्याने केचन भ्रमन्ति केचित् व्यायाम कुर्वन्ति केचन मनुष्याः स्व-स्व कार्याणि कुर्वन्ति। 

प्रश्नः 61. भ्रमराः कुत्र गुञ्जन्ति? 

(A) पुष्पेषु 

(B) उद्यानेषु 

(C) वृक्षेषु 

(D) पत्रेषु। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 62. “स्वजननीजनकौ”पदेऽस्मिन् कः समास:

(A) अव्ययीभावः 

(B) कर्मधारयः 

(C) द्वन्द्वः 

(D) तत्पुरषः। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 63. ‘भ्रमन्तः’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) शनच 

(B) क्तवतु 

(C) क्त 

(D) शतृ। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 64. समाचारपत्रवाहकः समाचारपत्राणि सर्वेभ्यः वितरति रेखांकित पदे का विभक्तिः ? 

(A) पञ्चमी 

(B) पुष्पाणि 

(C) तृतीया 

(D) द्वितीया। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 65. उद्याने सुन्दराणि पुष्पाणि सन्ति । 

वाक्येस्मिन् विशेषणपदं किम्? 

(A) सन्ति 

(B) चतुर्थी

(C) सुन्दराणि 

(D) उद्याने। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 66. “मनुष्याः सूर्य नमन्ति” वाक्यमिदं लृटलकारे परिवर्तयत 

(A) मनुष्याः सूर्य नमष्यिन्ति 

(B) मनुष्याः सूर्य नंस्यन्ति 

(C) मनुष्याः सूर्य नमन्तु 

(D) मनुष्याः सूर्यम् अनमन्। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्नः 67. “व्यायामम्”पदेऽस्मिन कति उपसर्गाः सन्ति? 

(A) एकः 

(B) त्रयः 

(C) द्वौ 

(D) उपसर्गाः न सन्ति। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 68. कस्याभावे कार्याभावो भवति? 

(A) धनस्य 

(B) मद्यस्य 

(C) कारणस्य 

(D) समाजस्य। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्नः 69. मद्यपानं किं जनयति? 

(A) महत्सुखम् 

(B) महत्-दुःखम् 

(C) महत्सुखम् 

(D) महद्-धनम् 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 70. गद्यांशे “प्रजाः” इति पदं कस्मिन् लिने प्रयुक्तमस्ति? 

(A) पुंल्लिङ्गे 

(B) नंपुसकलिङ्गे 

(C) स्त्रीलिङ्गे 

(D) सर्वलिङ्गे। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 71. “अन्येषाञ्च” इत्यस्य सन्धिविच्छेदः करणीयः 

(A) अन्येषां + च 

(B) अन्येषाम् + च 

(C) अन्येषाञ् + च 

(D) अन्य + एषाञ्च । 

उत्तर : – (A, B) 

 

प्रश्नः 72. “गन्धिमहोदयः’ इत्यत्र कः समासः? 

(A) तत्पुरुषः 

(B) अव्ययीभावः 

(C) कर्मधारयः 

(D) बहुब्रीहिः। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्नः 73. ‘दृष्ट्वा ‘ इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) ण्वुल् 

(B) क्त्वा 

(C) क्त 

(D) ल्यप्। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 74. “सम्पूर्णम् आपन्मूलकमिदं मद्यपानं त्यजन्तु” 

वाक्येऽस्मिन् विशेष्यपदं किम् ? 

(A) मद्यपानम् 

(B) सम्पूर्णम् 

(C) त्यजन्तु 

(D) इदम्। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 75. ‘ल’ वर्णस्य उच्चारणस्थानं विद्यते 

(A) मूर्धा 

(B) दन्ताः 

(C) तालु 

(D) कण्ठः । 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्नः 76. पिता पुत्र पर क्रोध करता है। 

संस्कृते अनुवादं कुरुत 

(A) पिता पुत्रं क्रुध्यति 

(B) पिताः पुत्रं क्रुध्यति 

(C) पिता पुत्राय क्रुध्यति 

(D) पिता पुत्रे क्रुध्यति। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 77. अहं तस्मै धनं ददामि। 

वाक्यस्यास्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुत 

(A) मया तं धनं दीयते 

(B) मया तस्मै धनं दीयते 

(C) अहं तस्मै धनः दीयते 

(D) मया तस्मै धनं दायते। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 78. अन्तः स्थवर्णानां क्रमः कः? 

(A) व्, य, र, ल् 

(B) य, र, ल, व् 

(C) य, र, व्, ल् 

(D) य, व, र, ल्। 

उत्तर : – (B, D) 

 

प्रश्नः 79. “छात्रा: गुरवे नमस्कुर्वन्ति।” 

वाक्यमिदं संशोधयत 

(A) छात्रा: गुरं नमस्कुर्वन्ति 

(B) छात्राः गुरुः नमस्कुर्वन्ति 

(C) छात्राः गुरोः नमस्करोति 

(D) छात्राः गुरौ नमस्कुर्वन्ति। 

उत्तर : – (*) 

 

प्रश्नः 80. “काव्यशास्त्रविनोदेन कालो ……… धीमताम्।” रिक्तस्थानं पूरयित्वा सूक्तिं निर्मापयत 

(A) धावति 

(B) गच्छति 

(C) पिबति 

(D) पश्यति। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 81. “नियमान् प्रस्तूय उदाहरणैः बोधनम्।” 

इत्यत्र कोऽयं विधिः? 

(A) निगमनविधि: 

(B) परायणविधिः 

(D) सूत्रविधिः । 

(C) आगमनविधिः 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्नः 82. अभिनयविधेः प्रयोगः कुत्र क्रियते? 

(A) कथाशिक्षणे 

(B) पद्यशिक्षणे 

(C) नाटकशिक्षणे 

(D) गद्यशिक्षणे। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 83. प्रो. वी. पी. बोकीलमहोदयेन संस्कृतशिक्षणे कस्य विधे: प्रयोग कृतः? 

(A) अनुवादविधेः 

(B) प्रत्यक्षविधेः 

(C) पाठशालाविधेः 

(D) पाठ्यपुस्तकविधेः। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 84. संस्कृतभाषाशिक्षणस्य अन्तिमं कौशलं विद्यते 

(A) सभाषणम् 

(B) श्रवणम् 

(C) पठनम् 

(D) लेखनम्। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 85. उपचारात्मकशिक्षणं किम्? 

(A) छात्राणां समस्या: दूरीभूताः भवन्ति 

(B) शिक्षणमिदं समागतेभ्यः दोषेभ्यः त्रायते 

(C) छात्र-शिक्षकयो: नूतनां स्फूर्ति जागतिं 

(D) उपयुक्तं कथनत्रयं सत्यम्। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्नः 86. शिक्षयाः प्रमुखम् उद्देश्यं किं भवेत्? 

(A) धनोप्रार्जनम् 

(B) स्वार्थसाधनम् 

(C) सर्वाङ्गीणविकासः

(D) सर्वत्रभ्रमणम्। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 87. छात्रस्य ज्ञानात्मकक्षेत्रस्य परीक्षणं कथ क्रियते? 

(A) दर्शनेन 

(B) परीक्षया 

(C) मूल्याङ्कनेन 

(D) भाषणेन। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्नः 88. सम्प्रेषणाय किं कर्त्तव्यम्? 

(A) पूर्णसज्जा 

(B) सहायकसामग्री 

(C) भ्रमणम् 

(D) भाषणम्। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्नः 89. कैः अमूर्तवस्तुनः सङ्कल्पना मूर्तिमती भवति? 

(A) पत्रकैः 

(B) दण्डैः 

(C) चित्रैः 

(D) पुस्तकैः। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्नः 90. छात्राणां सुलेखः लेखनशैली अभिव्यक्तिः च 

कैःप्रश्नः परीक्ष्यन्ते? 

(A) वस्तुनिष्ठ प्रश्नैः 

(B) निबन्धात्मक प्रश्नैः 

(C) लघूत्तरात्मक प्रश्नैः 

(D) अतिलघूत्तरात्मक प्रश्नैः 

उत्तर : – (B) 

खण्ड – IV (a)

गणित तथा विज्ञान

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 91. निम्न में से किसका मान (32)3 के बराबर नहीं है? 

(A) 3

(B) 93 

(C) 272 

(D) 63 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 92. (a+b) = a+b+ 2ab के बारे में निम्न में से क्या सत्य है? 

(A) यह एक सर्वसमिका है 

(B) यह एक समीकरण है 

(C) (A) तथा (B) दोनों सत्य है 

(D) (A) तथा (B)दोनों असत्य हैं 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 93. व्यजंक 27x3 + 27x2y +9xy2 + y3 को 4+ 3x से भाग देने पर प्राप्त गुणनफल तथा शेष बराबर है 

(A)9y2 + 6xy + x2 शून्य 

(B) 27x3/y + 27x2 + 21y, – 81x5ly 

(C)9x2 + 6xy + y2, शून्य 

(D)27x2+27x+21y,-81x4/y 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 94. एक कक्षा में 54 विद्यार्थी है। यदि छात्राओं की 101 संख्या, छात्रों की संख्या की 4/5 गुनी हो तो छात्रों की संख्या है 

(A) 24 

(B) 30 

(C) 36 

(D) 45 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 95. निम्न में से कौनसा कथन सत्य नहीं है? 

(A) संख्या 25 एक पूर्ण वर्ग संख्या है। 

(B) संख्या 38 एक पूर्ण वर्ग संख्या नहीं है। 

(C) किसी विषम संख्या के वर्ग को दो क्रमागत धनात्मक पूर्णाकों के योग के रूप में सदैव व्यक्त कर सकते है। 

(D) किसी सम संख्या के वर्ग को दो क्रमागत धनात्मक पूर्णांकों के योग के रूप में सदैव व्यक्त कर सकते है। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 96. निम्न में से कौन-सा कथन असत्य है- 

(A)छूट = अंकित मूल्य – विक्रय मूल्य 

(B) छूट= विक्रय मूल्य – क्रय मूल्य 

(C) लाभ = विक्रय मूल्य -क्रय मूल्य 

(D) हानि = क्रय मूल्य -विक्रय मूल्य 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 97. यदि ab::cd तो संख्याएं a,cd विततानुपात में होती है यदि 

(A) ab= cd 

(B) ac = bd 

(C) b=c 

(D) a=d 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 98. 210 रुपये को राम और श्याम में 7 : 3 के अनुपात में बांटने पर दोनों के द्वारा प्राप्त धन (रुपये में) क्रमशः होंगे 

(A) 147,63 

(B) 63,147 

(C) 140,70 

(D) 180,30 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 99. निम्न में से कौन बराबर नहीं है उस चक्रवृद्धि ब्याज के जो 48,000 रु. पर 3 वर्ष के लिए, 5 प्रतिशत की दर से, वार्षिक हिसाब से लगाया जाए? 

(A) चक्रवृद्धि ब्याज 48,000 रु. पर 17 वर्ष के लिए 10 प्रतिशत की दर से 6 महीने के हिसाब से। 

(B) चक्रवृद्धि ब्याज 48,000 रु. पर 1 वर्ष के लिए 15 प्रतिशत की दर से, 4 महीने के हिसाब से

(C) चक्रवृद्धि ब्याज 48,000 रु. पर 9 महीनों के लिए, 20 प्रतिशत की दर से, 3 महीने के हिसाब से। 

(D) चक्रवृद्धि ब्याज 48,000 रु. पर, 1 वर्ष के लिए 15 प्रतिशत की दर से, 6 महीने के हिसाब से। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 100. कोई व्यक्ति x 100 रु. की एक साड़ी को 10 प्रतिशत के लाभ पर Y को बेचता है और Y उसी साडी को 10 प्रतिशत की हानि से Z को बेचता है तो Z उस साड़ी को कितने रु. में खरीदता है? 

(A) 99 

(B) 100 

(C) 101 

(D) 90 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 101. यदि दो समान्तर रेखाओं को एक तिर्यक रेखा काटती है, तो उनसे बनने वाले कोणों के लिए निम्न में से कौन-सा कथन सत्य है?

(A) तिर्यक रेखा के एक तरफ बनने वाले अंतः कोण बराबर होते है। 

(B) एकान्तर कोण बराबर नहीं होते है। 

(C) संगत कोण बराबर होते है। 

(D) तिर्यक रेखा के एक तरफ बनने वाले बाह्य कोण बराबर होते है। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 102. एक चतुर्भुज की रचना के लिए उसे कम से कम कितने अवयव ज्ञान होने आवश्यक है? 

(A) 4 

(B) 5 

(C) 6 

(D) 3 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 103. समलम्ब चतुर्भुज का क्षेत्रफल होता है 

(A) आधार x ऊँचाई 

(B) 1/2 आधार र ऊँचाई 

(C) (समान्तर भुजाओं का योग) x ऊँचाई 

(D) 1/2 ( समान्तर भुजाओं का योग) x ऊँचाई 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 104. r त्रिज्या तथा h ऊँचाई के बेलन का पृष्ठीय क्षेत्रफल तथा आयतन क्रमशः हैं 

(A) πr2h, 2πr(r+h) 

(B) 2πr(r + h) πr2

(C) ⅓πr2h, 2πr(r+h) 

(D) πr(r+h), πr2

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 105. निम्न में से कौन सी दशा दो त्रिभुजों को सर्वांगसम सिद्ध करने के लिए पर्याप्त नहीं है? 

(A) दोनों त्रिभुजों की तीनों भुजाएं आपस में समान हों। 

(B) दो भुजाएँ और उनके बीच का कोण बराबर हों। 

(C) दो कोण और उनके बीच की भुजा बराबर हों 

(D) तीनो कोण बराबर हों। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 106. चिन्ह  कहलाता है 

(A) टैली चिन्ह (मिलान चिन्ह) 

(B) बारम्बारता 

(C) पाई चिन्ह 

(D) दण्ड चिन्ह 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 107. आयत चित्र प्रदर्शित करता है 

(A) असतत वर्गीकृत बारंबारता बंटन 

(B) अवर्गीकृत बारंबारता बंटन 

(C) सतत वर्गीकृत बारंबारता बंटन 

(D) इनमें से सभी। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 108. आंकड़ों 7,2,3,5,6,2,9,3,2 के लिए बारंबारता बंटन सारणी है

(A) स्कोर बारंबारता (B) स्कोर बारंबारता
2 3 1 7
3 2 2 2
4 0 3 3
5 1 4 5
6 1 5 6
7 1 6 2
8 0 7 9
9 1 8 3
9 2
(C) (A) तथा (B) दोनों (D) (A) तथा (B) दोनों में से कोई नहीं

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 109. विद्यार्थियों का एक समूह गर्मियों की छुट्टी में गया और विभिन्न प्रकार की गतिविधियों की जो कि निम्न चित्र द्वारा प्रदर्शित है। सांख्यिकी में इस प्रकार से आंकड़ों के प्रदर्शन को क्या कहते है? 

(A) आयत चित्र 

(B) दण्ड चित्र 

(C) पाई चित्र 

(D) बारंबारता त्रिभुज 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 110. अवर्गीकृत आंकड़ों को बराबर चौड़ाई, भिन्न ऊँचाई और बराबर दूरी पर स्थित स्तम्भों द्वारा प्रदर्शित करने का तरीका कहलाता है 

(A) आयत चित्र 

(B) दण्ड चित्र 

(C) पाई चित्र 

(D) इनमें से कोई नही 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 111. “गणित वह भाषा है जिससे परमेश्वर ने सम्पूर्ण जगत या ब्रह्मांड को लिख दिया है।” यह कथन किसका 

(A) गैलीलियो 

(B) रसेल 

(C) प्लेटो 

(D) हैमिल्टन 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 112. प्रोफेसर शुल्टजे के अनुसार गणित पढ़ाने का प्राथमिक उद्देश्य है 

(A) दूसरी विधाओं में सहायता प्रदान करना। 

(B) मानसिक शक्ति का विकास। 

(C) खाली समय का सदुपयोग। 

(D) प्राथमिक तथा सामान्य सिद्धांतों से परिचित कराना ।

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 113. “जो विद्यार्थी ज्यामिति नहीं समझ सकते वे इस विद्यालय में नहीं आ सकते।” यह कथन किसका है? 

(A) अरस्तु 

(B) हर्बर्ट 

(C) प्लेटो 

(D) हैमिल्टन 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 114. आगमन विधि निम्न में से किसके लिए उपयुक्त है? 

(A) सूत्र स्थापित करने के लिए। 

(B) सवाल को सूत्र द्वारा हल करने के लिए। 

(C) सवाल को समझने के लिए। 

(D)सवाल को बनाने के लिए। 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 115. खेल विधि के जन्मदाता है? 

(A) फ्रॉबेल 

(B) डाल्टन 

(C) माण्टेसरी 

(D) सिग्मण्ड फ्रायड

उत्तर : – (*) 

 

प्रश्न 116. गणित विषय का पाठ्यक्रम में महत्व है क्योंकि वह – 

(A) विज्ञान विषयों के अध्ययन में सहायक है। 

(B) तर्कात्मक सोच को विकसित करता है। 

(C)व्यावहारिक जीवन में उपयोगी है। 

(D)इनमें से सभी। 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 117. गणित की भाषा में निमन से किसका प्रयोग नहीं किया जाता है? 

(A) गणितीय सूत्रों का 

(B) गणितीय संकेतों का 

(C) गणितीय संख्याओं का 

(D) इनमें से कोई नहीं 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 118. खेल के दौरान राम चार तीलियों से एक चतुर्भुज बना रहा है और कॉपी में निम्न सारिणी बनाता है: 

चतुर्भुज की संख्या  1          2          3 

तीलियों की संख्या  4          8         12 

उसकी इस प्रक्रिया से क्या निष्कर्ष निकाला जा सकता है? 

(A) राम खेल रहा है 

(B) राम गणित कर रहा है 

(C) राम खेल के साथ गणित कर रहा है 

(D) राम केवल खेल रहा है गणित नहीं कर रहा है 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 119. उपचारात्मक शिक्षा की जरूरत होती है 

(A)मन्द बुद्धि बच्चों के लिए

(B) पिछड़े बच्चों के लिए 

(C) सामान्य बच्चों के लिए 

(D)इनमें से सभी के लिए

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 120. गणित की अच्छी पाठ्य पुस्तक के चयन के समय हमें किस बात का ध्यान रखना चाहिए? 

(A) प्रश्नावली के सारे प्रश्न हल किये हुए हों। 

(B)पर्याप्त मात्रा में उदाहरण एवं प्रश्नावली में प्रश्न हो 

(C) उदाहरण ज्यादा तथा प्रश्नावली में प्रश्न कम हों। 

(D)उदाहरण कम तथा प्रश्नावली में प्रश्न ज्यादा हों। 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 121. रेशेदार मूल का उदाहरण है 

(A) सरसों 

(B) चना 

(C) मक्का 

(D) गाजर 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 122. संक्रामक रोग हैजा होने का कारण है 

(A) क्लोस्ट्रीडियम टिटेनी 

(B) माइकोबैक्टीरियम ट्यूबरक्लोसिस 

(C) माइकोबैक्टीरियम लेप्री 

(D) विब्रियो कोलेरी 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 123. कुछ जीव-जन्तु पेड़-पौधे एवं जन्तुओं को भोजन के रूप में ग्रहण करते है, उन्हें कहते है 

(A) सर्वाहारी 

(B) शाकाहारी 

(C) मांसाहारी 

(D) परभक्षी 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 124. पेनिसिलिन नामक औषधि प्राप्त की जाती है 

(A) विषाणु से 

(B) जीवाणु से 

(C) कवक से 

(D) शैवाल से 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 125. मेंढक के लार्वा का वयस्क में रूपातंरण को कायान्तरण कहते है। कायान्तरण का नियमन होता है 

(A) थायरॉक्सिन हार्मोन से 

(B) वृद्धि हार्मोन से 

(C) एड्रिनलीन हार्मोन से 

(D) इन्सुलिन हार्मोन से 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 126. समुद्र की तहलटी में भारी मात्रा में जमा ईंधन को कहते है? 

(A) क्लेथरेट 

(B) यूरेनियम 

(C) थोरियम 

(D)सेलुलोज 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 127. एक वस्तु 50 डिग्री कोण पर रखे गये दों समतल दर्पणों के मध्य रखी गयी है। समतल दर्पण में वस्तु के कितने प्रतिबिम्ब बनेंगे? 

(A) चार 

(B) पाँच 

(C) छः 

(D)सात 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 128. 27 किलोग्राम भार तुल्य होता है 

(A)27 न्यूटन के 

(B) 9.8 न्यूटन के 

(C) 264.6 न्यूटन के 

(D) 2700 न्यूटन के 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 129………से अधिक प्रबलता का शोर मानव शरीर के लिए कष्टदायक है 

(A)10 db 

(B) 30db 

(C) 60db 

(D) 80db 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 130. ठोस पदार्थों का वह गुण जिसमें ठोस पदार्थ बिना द्रव अवस्था में बदले सीधे गैसीय अवस्था में परिवर्तित . हो जाता है, उसे कहते है 

(A) उर्ध्वपातन 

(B) संघनन 

(C) पिण्डन 

(D)वाष्पन 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 131. निम्नांकित में से किस ग्रह के प्राकृतिक उपग्रह नहीं है? 

(A) मंगल 

(B) पृथ्वी 

(C)बृहस्पति 

(D) शुक्र 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 132. LASER की खोज किसने की थी? 

(A) डब्ल्यू के.रोंजन 

(B) गॉडफ्रे हाउन्सफील्ड 

(C) थियोडोर मैमेन 

(D) अल्बर्ट आइन्स्टीन 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 133. निम्नांकित में से कौन-सी धातु कमरे के ताप पर द्रव अवस्था में पायी जाती है? 

(A) सोडियम 

(B) मरकरी 

(C) सल्फर 

(D) थोरियम 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 134. थर्मोसेटिंग प्लास्टिक का उदाहरण है 

(A) पॉलीथिन 

(B) पीवीसी 

(C) मेलामाइन 

(D) पीईटी 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 135. कपास का बहुलक है 

(A) सेलुलोज 

(B) रेयॉन 

(C) ग्लूकोज़ 

(D) फ्रुक्टोज 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 136. निम्नांकित में से कौन-सी गैस पौधा-घर प्रभाव के लिए उत्तरदायी है? 

(A)CO2

(B)CO 

(C) O2 

(D)NO2 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 137. परमाणु की किसी कक्षा में अधिकतम इलेक्ट्रॉनों की संख्या ज्ञात की जाती है (n= कक्षा की संख्या ) 

(A) 2n द्वारा 

(B) 2n द्वारा 

(C) (2n+1) द्वारा 

(D) n द्वारा 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 138. किसी तत्व का परमाणु क्रमांक एवं द्रव्यमान क्रमशः 98 तथा 251 है, तो इसमें इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन तथद्र न्यूट्रॉन की संख्या क्रमशः होगी? 

(A) 98, 98,153 

(B) 98,153,153 

(C) 98, 98, 251 

(D) 98,98,98 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 139. फिल्म एवं नाटक के मंच पर कृत्रिम धुआं अथवा बादल दर्शाने के लिए निम्नांकित में से किसका उपयोग किया जाता है? 

(A) द्रव ऑक्सीजन 

(B) द्रव हाइड्रोजन 

(C) द्रव कार्बन डाइऑक्साइड 

(D) द्रव नाइट्रोजन 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 140. निम्नाकित में से कौन-सा उत्पाद सड़क बनाने के काम में लिया जाता है? 

(A) कोक 

(B) बिटुमेन 

(C) पैराफिन 

(D)नैफ्थलीन 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 141. “विज्ञान एवं नैसर्गिक वातावरण एवं हमारे अपने शरीर में घटित घटना एवं वृत्तान्त का अनुसंधान एवं व्याख्या है” उपरोक्त विज्ञान की परिभाषा किसने दी? 

(A) अल्बर्ट आइन्स्टीन 

(B) डब्ल्यू. सी. डेम्पीयर 

(C) जे. जेकोबसन 

(D) बी.एस. ब्लूम 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 142. विज्ञान शिक्षण में सुधार के लिए इंडियन पार्लियामेंटरी एवं साइंटिफिक कमेटी की स्थापना किसके द्वारा की गयी थी? 

(A) जवाहर लाल नेहरू 

(B) लाल बहादुर शास्त्री 

(C) इंदिरा गांधी 

(D) मोरारजी देसाई 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 143. वर्तमान तकनीकी युग में, निम्नलिखित में से कौन-सी प्रविधि विज्ञान शिक्षण के लिए उपयोग की जाती है? 

(A) योजनाबद्ध अनुदेशन 

(B) दल शिक्षण 

(C) कम्प्यूटर सहायतित शिक्षण 

(D) इनमें से सभी। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 144. निम्नलिखित में से कौन-सा पद गत्यात्मक उद्देश्य के अन्तर्गत आता है? 

(A) व्यवस्थापन 

(B) प्रत्यक्षीकरण 

(C) अनुकूलन 

(D) विश्लेषण 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 145. प्रदत्त शैक्षिक उद्देश्यों/प्राप्य उददेश्यों का वर्गीकरण किसके द्वारा किया गया है? 

(A) क्राथवोल 

(B) बी.एस.ब्लूम 

(C) राबर्ट मेगर 

(D) गायने 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 146. निम्नलिखित में से कौन-सा बाल्य केन्द्रित विधि नहीं

(A) व्याख्यान विधि 

(B) प्रोजेक्ट विधि 

(C) प्रयोग विधि 

(D) प्रयोगशाला विधि 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 147. निम्नलिखित में से कौन-सा प्रोजेक्टर पद्धति का दोष नहीं है? 

(A) शिक्षण अपूर्ण एवं विशृंखल 

(B) व्यय साध्य पद्धति 

(C) संदर्भ पुस्तक की उपलब्धता 

(D) वास्तविक जीवन से सम्बन्धित 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 148. प्रयोजना विधि में कितने मुख्य सोपान प्रयुक्त होते है? 

(A) एक 

(B) चार 

(C) छ: 

(D) दस 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 149. निम्न में से कौन-सा गुणात्मक परीक्षा नहीं है? 

(A) निरीक्षण या 

(B) जाँच सूची 

(C) रेटिंग स्केल 

(D) वस्तुनिष्ठ प्रश्न 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 150. निम्न में से कौन-सा श्रव्य -दृश्य सामग्री है? 

(A) वृत्त चित्र 

(B) बुलेटिन बोर्ड 

(C) चित्र-विस्तारक यंत्र 

(D) फ्लेनेल बोर्ड 

उत्तर : – (A) 

खण्ड – IV (a)

सामाजिक अध्ययन

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है। 

प्रश्न 91. भारतीय इतिहास में 20वीं शताब्दी का तीसरा दशक महत्वपूर्ण रहा क्योंकि 

(A) कर्नल टॉड की ‘एनल्स’ का प्रकाशन हुआ 

(B) कौटिल्य लिखित ‘अर्थशास्त्र’ की प्रतिलिपि मिली 

(C) अशोक के शिलालेखों को पढ़ा गया 

(D) सिन्धु सभ्यता की खोज हुई 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 92. निम्न में से कौनसा कथन असत्य है? 

(A) वैदिक युगीन समाज में संस्कारों का हास हो गया था 

(B) ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ की भावना वैदिक संस्कृति की देन है 

(C) रामायण महाभारत की अपेक्षा लघु ग्रंथ है 

(D) भारतीय समाज में बड़े-बुजुर्गों को परिवार का मुखिया माना जाता है 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 93. निम्न में से शहरीकरण का कौनसा प्रमुख कारण नहीं है? 

(A) कुटीर उद्योग का हस 

(B) तीव्र जनसंख्या वृद्धि 

(C) बढ़ती महंगाई 

(D) आवश्यक सुविधाओं का अभाव। 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 94. निम्न में से कौन सी सभ्यता हड़प्पा सभ्यता की समकालीन थी? 

(A) क्रीट सभ्यता 

(B) मिस्र सभ्यता 

(C) यूनानी सभ्यता 

(D) रोमन सभ्यता 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 95. भारतीय समाज में महिलाओं की स्थिति में सुधार की दिशा में किये गये प्रयासों के संदर्भ में निम्न में से कौनसा कथन सही नहीं है?

(A) मद्रास प्रेसीडेंसी में वीरेशलिंगम पंतुलु ने विधवा-विवाह के समर्थन में एक संगठन बनाया था 

(B) जवाहरलाल नेहरू एवं सुभाष चन्द्र बोस ने महिलाओं के लिए अधिक स्वतंत्रता एवं मांगों का समर्थन किया 

(C) पंडिता रमाबाई ने ऊँची जातियों की महिलाओं की दुर्दशा सुधारने का प्रयास किया 

(D) ताराबाई शिंदे ने ‘स्त्री-पुरुष तुलना’ नाम से किताब प्रकाशित कर स्त्री के बारे में रूढ़िवादी विचारों का समर्थन किया

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 96. “कर्मचारी वेतन भोगी है जबकि किसान राजा की भूमि जोतते हैं।”चीनी यात्री का यह कथन किस शासक के संदर्भ में कहा गया? 

(A) हर्षवर्धन 

(B) चन्द्रगुप्त-। 

(C) चन्द्रगुप्त-II 

(D) समुद्रगुप्त 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 97. किस चोल शासक ने पल्लवों को हराकर काँची पर अधिकार कर लिया? 

(A) परान्तक I

(B) आदित्य I 

(C) विजयालय 

(D) राजेन्द्र चोल II 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 98. दक्षिण भारत के किस राजवंश ने राज्य को राष्ट्र, कोट्टम तथा ग्राम में विभाजित किया? 

(A) चोल 

(B) पल्लव 

(C) राष्ट्रकूट 

(D) चालक्य 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 99. किस राजवंश के समय कन्हेरी विश्वविद्यालय प्रसिद्ध हुआ 

(A) राष्ट्रकूट 

(B) चोल 

(C) चालुक्य 

(D) पल्लव 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 100. रामपुरवा का वृषभ शीर्षवाला अशोक स्तम्भ किस राज्य में है? 

(A) बिहार 

(B) बंगाल 

(C) असम 

(D) उत्तर प्रदेश 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 101. निम्न में से सगुण भक्ति का प्रचारक संत था 

(A) कबीर 

(B) नानक 

(C) निम्बार्क 

(D) दादू 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 102. मुगल कालीन कला के बारे में कौनसा कथन असत्य है? 

(A) बीजापुर में ‘इब्राहीम रोजा’ है 

(B) अकबर ने फतेहपुर सीकरी 1585 ई. के बाद बनवाई 

(C) अकबर का मकबरा सिकन्दरा में है 

(D) शाहजहाँ ने दिल्ली में तख्ते ताउस बनवाया 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 103. महाराणा प्रताप की मृत्यु के समय आयु थी 

(A) 67 वर्ष 

(B) 54 वर्ष 

(C) 57 वर्ष 

(D) 49 वर्ष 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 104. सन् 1800 के आस-पास भारतीय निर्यात में सूती कपड़े का प्रतिशत 30 था, जो 1870 ई. तक घटकर कितना प्रतिशत रह गया? 

(A) 25% 

(B) 13%

(C) 8% 

(D) 3% 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 105. महिलाओं ने भी जागरण एवं सामाजिक सुधार हेतु आधुनिक काल में लेखन कार्य को प्रोत्साहन दिया। इसी क्रम में उन्होंने कई पुस्तकें लिखीं। 1876 ई. में प्रकाशित ग्रंथ ‘आमार जीबन’ की लेखिका थीं 

(A) रससुन्दरी देवी 

(B) कैलाश बासिनी देवी 

(C) रोकैया शेखावत 

(D) पंडिता रमाबाई 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 106. भारतीय संविधान को अंगीकृत किया गया 

(A) संविधान सभा द्वारा 

(B) संसद द्वारा 

(C) लोकसभा द्वारा 

(D) राज्य सभा द्वारा 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 107. ‘पंथ निरपेक्ष’शब्दावली, जिसे बाद में जोड़ा गया, का उल्लेख भारतीय संविधान के किस भाग में मिलता है? 

(A) मौलिक अधिकार में 

(B) नीति निदेशक तत्त्वों में 

(C) प्रस्तावना (उद्देशिका) में 

(D) इनमें से सभी में 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 108. बालकों के अधिकार बिल (1992 ) का कौनसा अनुच्छेद यह कहता है,”मुझे मेरे अधिकारों को जानने का अधिकार है? 

(A) अनुच्छेद 42 

(B) अनुच्छेद 12, 13 

(C) अनुच्छेद 23, 28, 29 

(D) अनुच्छेद 36 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 109. निम्न में से कौनसा मौलिक अधिकार नहीं है? 

(A) समानता का अधिकार 

(B) स्वतंत्रता का अधिकार 

(C) मतदान का अधिकार 

(D) संवैधानिक उपचारों का अधिकार  

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 110. मूल कर्त्तव्य संविधान के भाग ‘IV क’ के किस अनुच्छेद में समाहित है? 

(A)51 क 

(B) 42 

(C)50 क 

(D) 52 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 111. राष्ट्रपति चुनाव से सम्बन्धित गलत तथ्य है 

(A) चुनाव से सम्बन्धित विवाद सिर्फ उच्चतम न्यायालय में ही उठा सकते हैं. 

(B) सभी विधायकों के मत समान मूल्य रखते हैं 

(C) सभी सांसदों के मत समान मूल्य रखते हैं 

(D) मनानीत सदस्य मतदान में भाग नहीं ले सकते हैं 

उत्तर : – (B, D) 

 

प्रश्न 112. पंचायती राज संस्थाओं को प्रभावी एवं सशक्त बनाने के लिए 73वाँ संविधान संशोधन किस वर्ष पारित हुआ? 

(A) 1990 

(B) 1991 

(C) 1992 

(D) 1993

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 113. राजस्थान में अगस्त, 2010 में हुए स्थानीय निकायों के चुनाव में महिलाओं ने आरक्षण का कितना प्रतिशत कालाभ उठाया? 

(A) 30 

(B) 33 

(C) 50 

(D) 10 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 114. राजस्थान में नगर निगम के प्रमुख को कहते हैं 

(A) अध्यक्ष 

(B) महापौर 

(C) सभापति 

(D) नगर प्रमुख 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 115. राजस्थान-विधानसभा में कुल सदस्यों की संख्या है 

(A) 200 

(B) 180 

(C) 160 

(D) 210 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 116. किस महासागर में ‘मेरियाना गर्त स्थित है? 

(A) हिन्द महासागर 

(B) प्रशान्त महासागर 

(C) अन्ध महासागर 

(D) उत्तरी ध्रुव सागर 

 

उत्तर : – (B) 

प्रश्न 117. क्षेत्रफल के आधार पर विश्व का सबसे बड़ा ओर सबसे छोटा महाद्वीप है 

(A) अफ्रीका एवं आस्ट्रेलिया 

(B) एशिया एवं एन्टार्कटिका 

(C) एशिया एवं आस्ट्रेलिया 

(D) उत्तरी अमेरिका एवं एन्टार्कटिका 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 118. निम्नलिखित में से कौनसा एक पृथ्वी का परिमण्डल नहीं है? 

(A) वायुमण्डल 

(B) ओजोन मण्डल 

(C) जैव मण्डल 

(D) स्थल मण्डल 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 119. संगमरमर एक उदाहरण है 

(A) कायान्तरित चट्टान का 

(B) अवसादी चट्टान का 

(C) आग्नेय चट्टान का 

(D) प्लूटोनिक चट्टान का 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 120. अपक्षय एवं अपरदन की संयुक्त क्रिया को कहते हैं 

(A) अपघटन 

(B) जलीकरण 

(C) कार्बोनेशन 

(D) अनाच्छादन 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 121. निम्नलिखित में से कौनसा एक धात्विक खनिज नहीं है? 

(A) बॉक्साइट 

(B) ताँबा 

(C) क्रोमाइट 

(D) अभ्रक 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 122. निम्न में से कौनसा युग्म सुमेलित नहीं है? 

          संसाधन का प्रकार                    उदाहरण 

(A) अनवीकरणीय संसाधन   –         प्राकृतिक गैस 

(B) प्राकृतिक संसाधन           –         जल 

(C) जैव संसाधन                   –         वन 

(D) सर्वव्यापक संसाधन        –         ताँबा 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 123. सतत् पोषणीय विकास की अवधारणा का सम्बन्ध है 

(A) संसाधनों के अधिकतम उपयोग से 

(B) संसाधनों के संरक्षण से 

(C) संसाधनों के औद्योगिक उपयोग से 

(D) ऊर्जा संसाधनों के विकास से

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 124. वन्य जीवों के कम होने का एक प्रमुख कारण है 

(A) प्राकृतिक आवासों का नष्ट होना 

(B) बांधों का निर्माण 

(C) बाढ़ 

(D) नगरीकरण

उत्तर : – (A, D) 

 

प्रश्न 125. विश्व में निल्नलिखित में से किस एक प्रदेश में गहन निर्वात कृषि अधिक प्रचलित है? 

(A) शीतोष्ण प्रदेश 

(B) भूमध्यसागरीय प्रदेश 

(C) मानसूनी प्रदेश 

(D) अर्द्धशुष्क प्रदेश 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 126. कौनसा भू-आकार ‘विश्व की छत के नाम से जाना जाता है। 

(A) महा हिमालय 

(B) पामीर का पठार 

(C) तिब्बत का पठार 

(D) दक्षिण का पठार 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 127. भारत के किस राज्य में ग्रीष्म ऋतु में सामान्यतया काल वैशाखी’ हवायें चलती हैं? 

(A) पश्चिम बंगाल 

(B) असम 

(C) उड़ीसा 

(D) बिहार 

उत्तर : – (A, B) 

 

.प्रश्न 128. भारत के किस क्षेत्र में याक पशु मिलता है? 

(A) सुन्दरवन 

(B) अरुणाचल प्रदेश 

(C) दार्जीलिंग 

(D) लद्दाख 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 129. निम्नलिखित में से किस एक स्थान पर एण्टीबायोटिक दवाओं की उत्पादक इकाई है? 

(A) हृषीकेश 

(B) देहरादून 

(C) शिमला 

(D) चंडीगढ़ 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 130. भारत में उपभोक्ता संरक्षण अधिनियम’ किस वर्ष में लागू किया गया? 

(A) 1982 

(B) 1986 

(C) 1988 

(D) 1991 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 131. निम्नलिखित में से कौनसा एक कथन अरावली श्रेणियों के लिए सही है? 

(A) वर्षा में सहायक 

(B) जल विद्युत उत्पादन के लिए उपयुक्त 

(C) जल विभाजक का कार्य करता है 

(D) परिवहन के लिए अवरोधक 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 132. निम्नलिखित में से कौनसा एक राजस्थान में वर्षा जल संग्रहण की परम्परागत विधि है? 

(A) तालाब 

(B) कुआँ 

(C) नदी 

(D) टांका 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 133. राजस्थान के किस जिले में छबड़ा तापीय ऊर्जा केन्द्र स्थित है? 

(A) कोटा 

(B) बाराँ 

(C) झालावाड़ 

(D) सवाईमाधोपुर 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 134. निम्नलिखित में से कौनसा युग्म सही सुमेलित नहीं है? 

                  उद्योग – स्थान 

(A) हिन्दुस्तान मशीन टूल्स – अजमेर (एचएमटी) 

(B) बॉल बियरिंग – अलवर 

(C) सीमेन्ट – मोड़क 

(D) विद्युत मीटर – जयपुर 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 135. राजस्थान में प्रमुख अभ्रक उत्पादक जिले हैं 

(A) अजमेर, भीलवाड़ा और जयपुर 

(B) उदयपुर, चित्तौड़गढ़ और राजसमंद 

(C) भीलवाड़ा, चित्तौड़गढ़ और कोटा 

(D) जयपुर, दौसा और टोंक 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 136. विरासत के संरक्षण हेतु स्मारक, पुराशेष स्थान एवं प्राचीन वस्तु अधिनियम राजस्थान में कब लागू हुआ? 

(A) 1961 

(B) 1971 

(C) 1947 

(D) 1952 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 137. ‘बालद” क्या है? 

(A) मांड गायन की परम्परा 

(B) बिणजारों का वह बैल समूह, जिसकी पीठ पर माल लादकर विक्रय हेतु ले जाया जाता है 

(C) ओल्यूं का पर्यायवाची 

(D) अकाल पडने पर मवेशियों को चारे-पानी की खोज में अन्य-भू-भागों में ले जाने की घटना 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 138. राजस्थान के जननायक माणिक्यलाल वर्मा के बारे में निम्न में से कौनसा कथन असत्य है? 

(A) इनका जन्म बिजौलिया में हुआ था 

(B) इन्होंने अपना जीवन एक किसान के रूप में शुरू किया था 

(C) वे बिजौलिया किसान आंदोलन से लम्बे समय तक सम्बद्ध रहे। 

(D) स्वतंत्रता प्राप्ति के पश्चात् वे वृहत्तर राजस्थान के प्रधानमंत्री बने 

उत्तर : – (B, D) 

 

प्रश्न 139. राजस्थान की अमूल्य साहित्यिक धरोहर ‘वातां री फुलवाड़ी’ कितने खण्डों में उपलब्ध है? 

(A)8 

(B) 10 

(D) 16. 

(C) 12 

उत्तर : – (*) 

 

प्रश्न 140. ऐतिहासिक स्थल ‘मानगढ़ के किस जिले में स्थित है? 

(A) डूंगरपुर 

(B) प्रतापगढ़ 

(C) राजसमन्द 

(D) बाँसवाड़ा 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 141. सामाजिक विज्ञान अध्ययन की आवश्यकता है 

(A) सामाजिक-सांस्कृतिक संरचना एवं उसके पर्यावरण से सम्बन्ध को समझने के लिए 

(B) ढाँचागत सुविधाओं के विकास के लिए 

(C) तीव्र आर्थिक विकास के लिए 

(D) शैक्षणिक समस्याओं को समझने के लिए 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 142. निम्नलिखित में से सामाजिक विज्ञान की नवीन संकल्पना कौनसी  है?

(A) तथ्यात्मक सूचनाओं को एकत्र करना 

(B) सामाजिक प्रथाओं का अध्ययन 

(C) मानवीय सम्बन्धों का अध्ययन एवं समाज को श्रेष्ठ बनाना 

(D) अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्धों का अध्ययने 

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 143. सामाजिक विज्ञान कक्षा-कक्ष की प्रमुख आवश्यकता क्या है? 

(A) स्थिति, बनावट एवं स्थान 

(B) पुस्तकालय एवं वाचनालय का संलग्न होना 

(C) प्रदर्शन की सुविधा 

(D) प्रयोगों की सुविधा 

उत्तर : – (A,C) 

 

प्रश्न 144. सामाजिक विज्ञान में कक्षा-कक्ष प्रक्रिया विकसित करने में सहायक होता है 

(A) ज्ञान 

(B) कुशलता 

(C) अभिव्यक्ति 

(D) इनमें से सभी 

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 145. सामाजिक विज्ञान अध्ययन की प्रमुख समस्या है 

(A) छोटे कक्षा-कक्ष 

(B) अध्यापक-छात्र अनुपात में वृद्धि होना 

(C) अप्रशिक्षित अध्यापक 

(D) पुस्तकालय सुविधाओं में कमी 

उत्तर : – (*) 

 

प्रश्न 146. निम्नलिखित में से कौनसा एक प्रायोजना का प्रकार थॉमस एम. रिस्क ने माध्यमिक विद्यालयों के लिए प्रतिपादित किया था? 

(A) सामाजिक प्रयोजनाएँ 

(B) आर्थिक प्रयोजनाएँ 

(C) उत्पादक प्रयोजनाएँ 

(D) पर्यावरणीय प्रयोजनाएँ

उत्तर : – (C) 

 

प्रश्न 147. निम्नलिखित में से कौनसा एक सामाजिक विज्ञान में मूल्यांकन का मुख्य उद्देश्य है? 

(A) छात्रों के ज्ञान की जांच 

(B) उत्तम कक्षा-कक्ष अध्यापन 

(C) शैक्षिक नियोजन 

(D) सामाजिक विकास 

उत्तर : – (A) 

 

प्रश्न 148. अच्छे मूल्यांकन की कौनसी विशेषता नहीं है? 

(A) वैधता 

(B) विश्वसनीयता 

(C) निदानात्मकता 

(D) नकारात्मकता

उत्तर : – (D) 

 

प्रश्न 149. सामाजिक विज्ञान में क्षेत्रीय भ्रमण उपयोगी होता है 

(A) मूल्यांकन के लिये 

(B) आनुभविक साक्ष्य के लिए 

(C) मनोरंजन के लिए 

(D) इनमें से सभी 

उत्तर : – (B) 

 

प्रश्न 150. सामाजिक विज्ञान में किस प्रकार की शिक्षण सामग्री सबसे उपयोगी होती है? 

(A) मॉडल 

(B) संग्रहालय 

(C) दृश्य-श्रव्य सामग्री 

(D) ड्राइंग उपकरण 

उत्तर : – (C) 

REET 2017 Level-II Previous Year Paper

REET 2017 Level-II Previous Year Paper

खण्ड – I

बाल विकास एवं शिक्षाशास्त्र

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 1. व्यक्तिगत विभिन्नता का सम्मान करते वक्त, एक शिक्षक से क्या आशा नहीं की जा सकती है? 

(A) योग्यतानुसार समूह में विभक्त करना। 

(B) पाठ्यचर्या को समायोजित करना। 

(C) बच्चों को स्वाध्याय के लिए छोड़ देना। 

(D) शिक्षण विधियों को समायोजित करना। 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 2. यदि पूनम की कालानुक्रमिक उम्र तथा मानसिक उम्र 9 साल है, तो उसकी बुद्धि-लब्धि का वर्ग हो सकता है 

(A) उत्कृष्ठ 

(B) औसत से कम 

(C) औसत 

(D) प्रतिभावान 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 3. निम्न में से कौन से स्वलीनता के लक्षण है? 

(A) कमजोर सामाजिक व्यवहार 

(B) रूढ़िबद्ध व्यवहार 

(C) कमजोर संप्रेषण 

(D) ऊपरी लिखित सभी 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 4. मात्रात्मक व्यक्तिगत क्षमता रूपी प्रक्रिया को कहा जाता है 

(A) विकास (डेवलपमेंट) 

(B) वृद्धि (ग्रोथ) 

(C) संतुलन (इक्किलिब्रियम) 

(D) परिपक्वता (मैचुरेशन) 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 5. किशोरावस्था में एक बच्चे के उचित विकास हेतु माता-पिता तथा शिक्षक निम्न कार्य कर सकते है-(निम्न में से कौनसा?) 

(A) लिंग शिक्षा का उचित ज्ञान देना 

(B) उचित वातावरण प्रदान करना 

(C) परामर्श तथा मार्गदर्शन सेवा की व्यवस्था करना (यदि आवश्यक हो) 

(D) ऊपरी लिखित सभी 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 6. निम्न में से कौन क्रियात्मक शोध से संबंधित नहीं है? 

(A) क्रियात्मक शोध सिद्धांत निर्माण में सहायता करता है। 

(B) यह व्यावहारिक समस्या के समाधान करने में सहायक है। 

(C) त्वरित चिंताजनक समस्या के ऊपर यह केंद्रित होता है। 

(D) यह रचनात्मक प्रतिक्रिया देता है जैसे उद्देश्य और प्रणाली, में खुला परिवर्तन होना। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 7. एक शिक्षक अपनी कक्षा में थार्नडाईक के सिद्धंत को लागू करने जा रहा है। निम्नलिखित में से क्या शिक्षक को लागू नहीं करना चाहिए? 

(A) बच्चों को तैयार किया जाना चाहिए तथा उन्हें कार्य सीखने हेतु सही रूप से प्रेरित किया जाना चाहिए।

(B) बच्चों को नई चीजें सीखने हेतु खोज विधि के लिए उन्मुख किया जाना चाहिए। 

(C) उचित अभ्यास तथा ड्रिल कार्य किया जाना चाहिए। 

(D) जहाँ तक हो शिक्षक को पुरस्कार का उपयोग सही रूप में करने की कोशिश करनी चाहिए। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 8. ____बाल्यावस्था के दौरान अपने तथा दूसरों के नजरिए में फर्क करने में अयोग्यता को दर्शाता है? 

(A) केन्द्रस्थ (सेन्ट्रीसिज्म) 

(B) आत्म केन्द्रस्थ (इगो सेन्ट्रीसिज्म) 

(C) जणात्मवाद (एनीमीज्म) 

(D) इनमें से कोई नहीं 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 9. “जब कोई बारंबार अपनी कमजोरियों से निकलने में असफल होता है और कुछ प्रवीणता हासिल करता है या साधारणतः अधीनता या अपकर्ष को ज्यादा बल देने लगता है।” ऊपरी लिखित तथ्य को किसने ‘हीन-भावना’ कहा? 

(A) कार्ल गस्टव युंग 

(B) सिगमंड फ्रॉयड 

(C) करेन हार्नी 

(D) अल्फ्रेड एडलर 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 10. “अत्यन्त निपुणतापूर्ण अधिगम पद्धति”जिस पर बान्डुरा तथा वॉल्टर ने बल दिया वे हैं 

(A) पुरस्कार तथा सजा 

(B) निरीक्षणयुक्त अधिगम या अनुकरण 

(C) स्व-वास्तविकीकरण 

(D) ऊपरी लिखित कोई नहीं 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 11. “शिक्षा के अधिकार अधिनियम” के अंतर्गत निम्न में से क्या शिक्षक के कार्य नहीं माने गए है? 

(A) एक निश्चित समय में पाठ्यक्रम को पूरा करना। 

(B) शिक्षक को खुद को व्यक्तिगत ट्यूशन में व्यस्त रखना चाहिए। 

(C) विद्यालय के लिए नियमितता बनाए रखना चाहिए तथा सम का पाबंद होना चाहिए। 

(D) हर बालक के अधिगम क्षमता को समझ कर उसकी जरूरत के अनुसार उन्हें अतिरिक्त अनुबोध प्रदान करना चाहिए। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 12. फ्रॉयड की अनुशंसित व्यक्तित्व की बनावट के अनुसार, निम्न  में से कौन मूलभूत तीव्र ईच्दा के उठने के साथ ही तुरंत तथा अनैच्छिक रूप से (सभी नियम तथा जीवन की सत्यता तता नैतिकता की अवहेलना करते हुए ) संतुष्ट करता है 

(A) पराअहम् 

(B) अहम् तथा पराअहम दोनों 

(C) इदं 

(D) अहम् 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 13. निम्न में से किस तकनीक के अंतर्गत, एक़ बच्चा किसी चीज हासिल करता है, जिसे बाद में वो अपने इच्छुक चीजें, कार्य या लाभ में बदल सकता है? 

(A) टोकन इकोनॉमी 

(B) गठन कर 

(C) विलोपन 

(D)अप्रकट संवेदीकरण 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 14. समायोजन प्रक्रिया के दौरान विद्यार्थीगण बहुत से विरोधाभाषी परिस्थितियों से गुजरते है। उदाहरण स्वरूप-एक विद्यार्थी, शिक्षक के सामने अपनी गलतियों को स्वीकार करना चाहता है पर इसके साथ ही वह शिक्षक द्वारा दण्डित होने से भी डर रहा है। निम्न में से किसके सापेक्ष्य में इसे अच्छी तरह समझाया गया है ?

(A) पद्धति-पद्धति विरोधाभाषी परिस्थिति 

(B) वर्जन- वर्जन विरोधाभाषी परिस्थिति 

(C) पद्धति- वर्जन विरोधाभाषी परिस्थिति 

(D) ऊपरी लिखित कोई नहीं 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 15. एक पाँच वर्ष के बच्चे में दूसरों के प्रति प्रतिक्रिया तथा संप्रेषण में कमी है तथा असामान्य व्यवहार को बारंबार करता है। इस तरह के लक्षण किस चीज का प्रतीक है? 

(A) श्रवण बाधिला 

(B) शैक्षिक पिछड़ापन 

(C) शैशव स्वल्लीनाता 

(D) अधिगम अक्षमता 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 16. किशोरावस्था की ऐसी आदत जिसमें खुद को भूखे रखने की प्रवृत्ति होती है तथा यह ज्यादा बालिकाओं में पायी जाती है। ऐसी अवस्था में कहा जाता है 

(A) एनोरेक्सिया नरवोखा 

(B) डेलीरियम ट्रेमेन्स 

(C) स्वलीनता 

(D) डाउन सिण्ड्रोम 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 17. निम्न में से कौन सा शब्द दूरदर्शिता के लिए दिया गया है? 

(A) ऑप्टिक एट्रोफी 

(B) एस्टिगमैटिज्म 

(C) हाईपरोपिया 

(D) रिफ्रैक्शन 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 18. सीखने का व्यावहारिक सिद्धांत द्वारा दिया गया है 

(A) थार्नडाइक 

(B) गार्डनर 

(C) कोहलर 

(D) हल तथा टोलमैन 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 19. निम्न में से कौन सी संस्था प्रशिक्षण नियमावली तथा कार्यक्रमों का विकलांगता पुनर्वास के क्षेत्र में भारत में क्रियान्वयन करता है ?

(A) राष्ट्रीय अध्यापक शिक्षा परिषद 

(B) राष्ट्रीय शैक्षिक योजना एवं प्रशासन विश्वविद्यालय 

(C) राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान एवं प्रशिक्षण परिषद 

(D) भारतीय पुनर्वास परिषद 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 20. “एक विशेष स्तर पर बच्चे मौलिक तर्क का इस्तेमाल करना शुरू कर देते हैं तथा सभी प्रकार के प्रश्नों का जवाब जाना चाहते हैं।” पियाजे ने इस अंतर्ज्ञान’ कहा है। पियाजे के अनुसार, निम्न में से कौन से चरण का यह अर्थ है? 

(A) साकार संचालन 

(B) पूर्व-संचालन 

(C) औपचारिक संचालन 

(D) उपरोक्त कोई भी नहीं 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 21. ज्यादातर बच्चे प्रथम सार्थक शब्द इस उम्र में बोलते हैं 

(A) 3 महीने में 

(B) 6 महीने में 

(C) 35-40 महीने में 

(D) 10-13 महीने में 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 22. ‘बहु-बुद्धि सिद्धांत के जनक कौन है? 

(A) वाइगोटस्की 

(B) ब्रूनर 

(C) अल्फ्रेड बिनेट 

(D) गार्डनर 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 23. निम्न में से किसने सामाजिक रचनावाद दर्शन पर अत्यधिक बल दिया है? 

(A) वाइगोटस्की 

(B) पियाजे 

(C) डेवी 

(D) कोलबर्ग 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 24. निम्न में से कौनसी दृष्टिबाधित विद्यार्थियों के लिए उपयोग की जाने वाली सहायक सामग्री नहीं है? 

(A) बड़े प्रिंट की किताबें 

(B) विशालक कम्प्यूटरीकृत किताबें 

(C) वाणी संश्लेषक 

(D) पाठ्यपुस्तक का अनुपूरक 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 25. श्रवण में विकृति की माप की जाती है 

(A) हर्ट्स में 

(B) डेसीबेल में 

(C) वॉट में 

(D) पौंड में 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 26. निम्नलिखित में से कौन सूक्ष्म चलन कौशल का उदाहरण है? 

(A) चढ़ना 

(B) कूदना 

(C) दौड़ना 

(D) लिखना 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 27. ‘स्कीमा का मतलब है 

(A) खण्डन क्रियाविधि 

(B) अधिगम विधि 

(C) लंबे समय के याददाश्त में सूचना के संगठित पैकेट्स का एकत्रित होना। 

(D) शारीरिक प्रतिवाद क्रियाविधि 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 28. सूचना प्रक्रमण सिद्धांत बुद्धि को विभिन्न आधाभूत कौशलों के विभक्त करने के लिए जाने जाते हैं, जिसे लोग सूचना प्राप्त करने, प्रक्रमण करने और तर्क देकर समस्या समाधान के लिए उपयोग करते हैं। इस तरह के सिद्धांत का प्रतिपादन करने हेतु श्रेष्ठ किसे माना गया है? 

(A) जीरोम ब्रूनर 

(B) जीन पियाजे 

(C) जे.पी. गिलफोर्ड 

(D) रोबर्ट स्टर्नबर्ग 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 29. निम्न में दिए गए IQ स्तर में शिक्षणीय’ वर्ग को चुनें। 

(A) 70 से 90 

(B) 30 से 50 

(C) 50 से 70 

(D) 50 से नीचे 

उत्तर : – (A,C)

 

प्रश्न 30. आनुवंशिकता की इकाई है 

(A) क्रोमोसोम 

(B) निषेचित अंडा 

(C) जीन 

(D) युग्मज 

उत्तर : – (C)

खण्ड – II 

भाषा – I : हिन्दी 

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 31. ‘मैं केवल इसीलिए यहाँ आया था’ वाक्य में कौनसी अशुद्धि है ?

(A) अव्यय संबंधी 

(B) क्रिया संबंधी 

(C) लिंग-प्रयोग संबंधी 

(D) वचन संबंधी 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 32. ‘जीवन और साहित्य का घोर संबंध है’ वाकय का शुद्ध रूप कौनसा है? 

(A) जीवन और साहित्य में निकट संबंध है। 

(B) जीवन और साहित्य का घनिष्ठ संबंध है। 

(C) जीवन और साहित्य का पास का संबंध है। 

(D) जीवन और साहित्य में परस्पर संबंध है। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 33. ‘वस्तु की पूर्ति की तुलना में माँग अधिक’ आशय की लोकोक्ति कौन सी है? 

(A) ऊँट के मुँह में जीरा 

(B) ऊँची दुकान फीके पकवान 

(C) एक अनार सौ बीमार 

(D) आधा तीतर आधा बटेर 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 34. ‘घास काटना’ मुहावरे का सही अर्थ बताइए 

(A) कुछ भी असर न होना 

(B) कठिनतापूर्वक कार्य करना 

(C) गैर-जिम्मेदार होना 

(D) गुणवतता का ध्यान रेख बिना जैसे-तैसे काम निपटाना 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 35. ‘विद्वान सब जगह पूजा जाता है। वाक्य में प्रयुक्त हुआ है 

(A) सर्वनाम 

(B) संज्ञा 

(C) विशेषण 

(D) क्रियाविशेषण

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 36. उद्बोधन विधि का उपभेद नहीं 

(A) दृश्यविधान 

(B) अभिनय 

(C) कहानी 

(D) अनुवाद 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 37. व्याकरण शिक्षा स्वतन्त्र रूप से किस विध में नहीं दी जाती है? 

(A) भाषा-संसर्ग विधि 

(B) आगमन विधि 

(C) निगमन विधि 

(D) पाठ्यपुस्तक विधि 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 38. बी.एस. ब्लूम ने शिक्षा में कौन सा नीवन आयाम दिया है? 

(A) हरबर्ट उपागम 

(B) मूल्यांकन उपागम 

(C) आर.सी.ई.एम. उपागम 

(D) मॉरीसन उपागम 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 39. विश्लेषणात्मक विधि में प्रयोग होता है 

(A) शब्द में वर्ण 

(B) वर्ण से शब्द 

(C) शब्द से वाक्य 

(D) वाक्य से पैराग्राफ 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 40. 31 का मानक रूप है 

(A) इकातीस 

(B) एकतीस 

(C) एकातीस 

(D) इक्तीस 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 41. वर्तनी की विधिवत् शिक्षा का ज्ञान किस स्तर पर होना चाहिए? 

(A) प्राथमिक स्तर 

(B) उच्च प्राथमिक स्तर 

(C) माध्यमिक स्तर 

(D) उच्च माध्यमिक स्तर 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 42. भाषिक सामग्री है 

(A) मूल विषयवस्तु 

(B) प्रत्ययों 

(C) शब्दावली 

(D) मूल विषय-वस्तु एवं प्रत्ययों 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 43. बुलैटिन बोर्ड है 

(A) श्रव्य सामग्री 

(B) दृश्य सामग्री 

(C) दृश्य-श्रव्य सामग्री 

(D) कोमल सामग्री 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 44. अधिक विश्वसनीय परीक्षण है 

(A) शिक्षक निर्मित परीक्षण 

(B) मौखिक परीक्षण 

(C) आत्मनिष्ठ परीक्षण 

(D) प्रमापीकृत परीक्षण 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 45. सी.सी.ई. में व्यापकता का आशय निम्नांकित से नहीं है 

(A) विषयों की व्यापकता 

(B) उपकरणों की व्यापकता 

(C) दायरे की व्यापकता 

(D) प्रश्नों की व्यापकता 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 46. एक बालक जरूरत से ज्यादा अपने आपको असमर्थ समझ रहा है, वह हीन भावना ग्रन्थि से पीड़ित है और आत्मविश्वास खो बैठा है। एक शिक्षक के नाते आप उसका उपचार करेंगे 

(A) सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार 

(B) दण्ड देकर 

(C) परिवार को सूचना देकर 

(D) मित्रों के साथ घूमने की प्रेरणा

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 47. वस्तुनिष्ठ प्रश्न का प्रकार है 

(A) आलोचनात्मक प्रश्न 

(B) विश्लेषणात्मक प्रश्न 

(C) मिलान प्रश्न 

(D) व्याख्यात्मक प्रश्न 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 48. मौन पठन का लाभ है 

(A) उच्चारण अभ्यास हेतु अवसर मिलता है। 

(B) स्वाध्याय की प्रवृत्ति विकसित होती है। 

(C) पठन की शुद्धता का संवर्द्धन होता है। 

(D) एकाग्रचित होकर ध्वनियों का शुद्ध उच्चारण करना। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 49. एक अच्छे मूल्यांकन की विशेषता नहीं है 

(A) वैधता 

(B) वस्तुनिष्ठता 

(C) आत्मनिष्ठता 

(D) व्यापकता 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 50. रचना शिक्षण का उद्देश्य है 

(A) साहित्य सृजन की प्रेरणा देना। 

(B) क्रमबद्धता बनाना। 

(C) सुसम्बद्धता बनाना। 

(D) व्याकरण सम्मत कार्य करना।

उत्तर : – (*)

 

निम्नलिखित गद्यांश के आधार पर प्रश्न संख्या 51 से 55 तक के उत्तर दीजिए 

स्वावलंबन सफलता की कुंजी है । स्वावलंबी व्यक्ति जीवन में यश और धन दोनों अर्जित करता है। दूसरे के सहारे जीने वाला व्यक्ति तिरस्कार का पात्र बनता है। निरंतर निरादर और तिरस्कार पाता हुआ वह अपने आप में हीन-भावना से ग्रस्त होने लगता है। जीवन का यह तथ्य व्यक्ति के जीवन पर ही हनीं, वरन जातीय व राष्ट्र पर भी लागू होता है। यही कारण है कि स्वाधीनता संघर्ष के दौरान गांधीजी ने देशवासियों में जातीय गौरव का भाव जगाने हेतु स्वालंबन का संदेश दिया था। चरखा-आंदोलन और डांडी कूच इस दिशा में गांधीजी के बड़े प्रभावी कदम सिद्ध हुए। स्वावलंबन के मार्ग पर चलकर ही व्यक्ति, जाति, समाज अथवा राष्ट्र उत्कर्ष को प्राप्त होते है। 

प्रश्न 51. “तिरस्कार’ शब्द में कौन सी संधि प्रयुक्त हुई है? 

(A) व्यंजन संधि 

(B) विसर्ग संधि 

(C) यण संधि 

(D) गुण संधि 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 52. ‘हीन-भावना’ शब्द में कौन सा समास है? 

(A) कर्मधारय 

(B) अव्ययीभाव 

(C) द्वंद्व 

(D) बहुव्रीहि 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 53. ‘उत्कर्ष’ का सही विलोम बताइए। 

(A) अपकर्ष 

(B) अपयश 

(C) अपकार

(D) अवनति 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 54. ‘स्वावलंबी’ शब्द के लिए प्रयुक्त सही वाक्यांश है 

(A) स्वयं की इच्छा से सेवा करने वाला 

(B) स्मरण करने योग्य 

(C) जो हर प्रकार से आत्मनिर्भर हो 

(D) बिना संकोच बोलने वाला  

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 55. इनमें से विदेशी शब्द बताइए 

(A) राष्ट्र 

(B) निरंतर 

(C) व्यक्ति 

(D) दौरान 

उत्तर : – (D)

 

निम्नलिखित गद्यांश के अनुसार पर प्रश्न संख्या 56 से 60 तक के उत्तर दीजिए- 

आज के विज्ञान-युग में प्रदूषण की समस्या एक बड़ी चुनौती बनकर खड़ी है। उद्योगों के विस्तार के साथ-साथ प्रदूषण भी और अधिक बड़ा है। धरती का वायुमंडल इतना विषैला हो गया है कि किसी भीड़ भरे चौराहे पर साँस लेने में भी दिक्कत महसूस होने लगती है। प्रकृति में जब तक संतुलन बना हुआ था, तब तक जल और वायु दोनों ही शुद्ध थे। उपयोगितावाद के हाथों प्राकृतिक साधनों का अंधा-धुंध दोहन हुआ है। परिणामस्वरूप वातावरण में निरंतर प्रदूषण बढ़ा रही है। आज स्थिति यह हो गई है कि न केवल हवा बल्कि जल-स्त्रोत भी दृषित हो गए हैं । इतना ही नहीं अब तो ध्वनि प्रदूषण के भी दुष्परिणाम सामने आने लगे है । यदि हम अब भी नहीं संभले तो उसके विनाशकारी परिणाम शीघ्र सामने आएँगे। 

प्रश्न 56. इनमें से कौन-सा शब्द पुल्लिंग शब्दों से असंगत है? 

(A) विनाश 

(B) स्थिति 

(C) वातावरण 

(D) परिणाम 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 57. इनमें से वह शब्द बताइए जिसका वचन अथवा लिंग किसी भी परिस्थिति में नही बदलता –

(A) आलसी 

(B) लिपि 

(C) दीवार 

(D) जल 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 58. ‘उपयोगितावाद’ शब्द का सही अर्थ बताइए 

(A) वह सिद्धांत जिसमें किसी वस्तु की उपयोगिता बताई जाए। 

(B) मौलिक उत्पत्ति का सिद्धांत 

(C) अधिक से अधिक लोगों का अधिक से अधिक हित साधन धर्म 

(D) उपयोग में लाने का भाव 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 59. ‘यदि हम सब भी नहीं सँभले तो उसके विनाशकारी परिणाम शीघ्र सामने आएँगे’ वाक्य में कौन से काल की प्रयुक्ति हुई है? 

(A) आसन्न भूतकाल 

(B) संदिग्ध वर्तमान 

(C) आज्ञार्थ 

(D) संभाव्य भविष्यत 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 60. ‘सभी चौराहों पर बहुत भीड़ रहती है’ वाक्य में रेखांकित शब्द का अर्थ बताइए। 

(A) चार मंजिलों का भवन 

(B) वह स्थान जहाँ चार रास्ते मिलते हों। 

(C) चारों तरफ देखने वाला 

(D) एकाधिक स्थान जहाँ चार रास्ते मिलते हों। 

उत्तर : – (D)

 

Section – II

English Language – II

There are 30 questions in this section. All questions are compulsory.

Q 31. “The material should be according to the child’s mental age, mental ability, grade and level’. Which principle of teaching is involved in this statement? 

(A) Concreteness 

(B) Accuracy and correctness 

(C) Selection and Gradation 

(D) Proportion 

Answer :- (C)

 

Q 32. _________means equal treatment to various components of linguistic learning. 

(A) Habit formation 

(B) Interest 

(C) Multiple 

(D) Proportion 

Answer :- (D)

 

Q 33. Which principle of teaching English creates a zeal to learn something new in language? 

(A) The principle of proper order 

(B) The principle of habit formation 

(C) The principle of motivation 

(D) The principle of selection 

Answer :- (C)

 

Q 34. The method emerged as a reaction of the various demerits of the Grammar-translation method is 

(A) Bilingual Method 

(B) Play and Learn Method 

(C) Direct Method 

(D) The Sentence Method 

Answer :- (C)

 

Q 35. Which method is also known as the Natural Method of teaching English as a second language? 

(A) Substitution Method 

(B) Grammar-translation Method 

(C) Bilingual Method 

(D) Direct Method 

Answer :- (D)

 

Q 36. Choose the productive skill from the following. 

(A) Listening 

(B) Reading 

(C) Speaking 

(D) Reading aloud

Answer :- (C)

 

Q 37. What do people read for pleasure? 

(A) Literature 

(B) Labels 

(C) Report 

(D) Dictionaries 

Answer :- (A)

 

Q 38. Which technique of reading is used to get the gist of the next? 

(A) skimming 

(B) Library 

(C) Scanning 

(D) Aloud 

Answer :- (A)

 

Q 39. Which teaching aid can be used for listening comprehension? 

(A) Textbook 

(B) Word cards 

(C) Tape recorder 

(D) Picture cards 

Answer :- (C)

 

Q 40. What can be used as props for dialogues in order to teach new lexical or structural items? 

(A) Textbook 

(B) Reference book 

(C) Realia 

(D) Dictionary 

Answer :- (C)

 

Q 41. The testee has to replace the underlined word with the correct option.’ Which skill is tested in this statement? 

(A) Reading 

(B) Listening 

(C) Writing 

(D) Hearing 

Answer :- (C)

 

Q 42. ___________measures a student’s achievement in relation to a specific task which he will later be required to perform.

(A) Productive test 

(B) Proficiency test 

(C) Integrative test 

(D) Objective test 

Answer :- (B)

 

Q 43. ______test measures the language skill naturally. 

(A) MCQ type 

(B) Subjective 

(C) Objective 

(D) Reading 

Answer :- (B)

 

Q 44. What is the cause of failure in learning a second language? 

(A) Home assignment 

(B) Oversimplification of target language 

(C) Diagnostic test 

(D) Reading strategy 

Answer :- (B)

 

Q 45. Grammatical Errors refer to 

(A) Inappropriate words 

(B) Spelling errors 

(C) Lexical errors 

(D) Errors in syntax 

Answer :- (D)

 

Read the passage carefully and answer the questions that follow: Prose Passage-I (Q. Nos. 46 to 50) : 

We pollute our environment by throwing different kinds of waste carelessly. Methods of Waste reduction, waste reuse and recycling are the preferred options for managing waste. This problem is more serious in cities because sometimes it is difficult to find a proper place to dump the waste. Garbage bins overflow in big cities. The waste begins to rot after a few hours and stinks. It becomes a breeding place for harmful bacteria which would spread ill health and diseases like malaria, typhoid, cholera and dengue, etc. 

Q 46. Which of the following words in a synonym for dump’? 

(A) dispose of 

(B) cater 

(C) flourish 

(D) deck 

Answer :- (A)

 

Q 47. The antonym of reduction’ is 

(A) promotion 

(B) diminuton 

(C) induction

(D) decomposition 

Answer :- (A)

 

Q 48. Which of the following words is correctly spelt? 

(A) Fartile 

(B) Furtile

 (C) Fertile 

(D) Fortile 

Answer :- (C)

 

Q 49. The verb ‘pollute’ can give us the noun. 

(A) pollutation 

(B) pollution 

(C) pollutable 

(D) polluted 

Answer :- (B)

 

Q 50. Find the correct one word for the phrase given below : 

‘Converting waste into reusable material’

(A) garbage 

(B) recycling 

(C) managing waste 

(D) breeding 

Answer :- (B)

 

Read the passage and answer the questions that follow: Prose Passage – II (Q. Nos. 51 to 55) : 

I have access to safe water and to avoid a water crisis in the near future it is necessary that correct policies and schemes are made. Water conservation and its proper management can also be considered as on of the effective steps to avoid water crisis. India has a long tradition of water harvesting. Harvesting rain water is one of the most effective ways to tackle the water crisis. The basic principle is, to collect the rain water where it falls, use it and let it seep into the ground. In this Rashtrapati Bhawan is leading the way. It is one of the few buildings in Delhi that conserves rain water. Aizawl in Mizoram meets most of its water needs through rooftop harvesting 

Q 51. Which of the following options is an example of demonstrative pronouns’? 

(A) This 

(B) I 

(C) Its 

(D) Then 

Answer :- (A)

 

Q 52. I have access to safe water.’ 

The underlined verb- ‘have’ is an example of 

(A) An auxiliary verb 

(B) Verb in simple present 

(C) Model auxiliary verb 

(D) Verb in present perfect 

Answer :- (B)

 

Q 53. Which of the following has the three degree adjective in their correct form? 

(A) Near, more near, nearest 

(B) correct, more correct, correctest 

(C) few, fewer, the most few 

(D) effective, more effective, most effective 

Answer :- (D)

 

Q 54 “In the phrase ‘water crisis in the near future the determiner used is : 

(A) water 

(B) crisis 

(C) the 

(D) near 

Answer :- (C)

 

Q 55. Conjunctions in the passage are 

(A) and, that 

(B) as, of 

(C) where, let 

(D) most, through 

Answer :- (A)

 

Q 56. Which of the following sentences has the correct structure of question? 

(A) Do you have got a car? 

(B) Have you got a car? 

(C) Did you have got a car? 

(D) Did you got a car? 

Answer :- (B)

 

Q 57. The passive voice form of the sentence “Thieves broke my house will be 

(A) My house was broken into by thieves. 

(B) Thieves were broken into my house. 

(C) My house had been broken in to by thiever. 

(D) My house was broken by thieves. 

Answer :- (A)

 

Q 58. Which is the correct option? 

(A) Raghu is the tallest of any other boys in my class. 

(B) Raghu is tallest boy out of any boy in my class. 

(C) Raghu is the more tall boy my class. 

(D) Raghu is the more tall boy in my class. 

Answer :- (C)

 

Q 59. The passive voice form the sentence “Who wrote this poem?” Will be 

(A) By whom had this poem been written? 

(B) By whom has this poem been written? 

(C) By whom was this poem written? 

(D) By whom was this poem being written? 

Answer :- (C)

 

Q 60. Which of the following sentences has the correct structure of question? 

(A) Why hadn’t she attend the meeting? 

(B) Why didn’t she attend the meeting? 

(C) Why didn’t she attended the meeting? 

(D) Why haven’t she attended the meeting?

Answer :- (B)

खण्ड – II 

भाषा – I : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

प्रश्नः 31. छात्राणां भावप्रकाशनस्य शक्तेः विकासः भवति 

(A) वादविवादविधिना 

(B) पारायणविधिना 

(C) प्रश्नोत्तरविधिना 

(D) पाठशालाविधिना 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 32. भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणाय का पद्धतिः नितरामुपयुक्ता भवति? 

(A) भण्डारकरपद्धतिः 

(B) परम्परागतपद्धतिः 

(C) पाठ्यपुस्तकपद्धतिः 

(D) निर्बाधपद्धतिः 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 33. “शिक्षणे सौलभ्यसम्पादनम्’ इति कस्याः पद्धतेः उद्देश्यम् अस्ति ? 

(A) निर्बाधपद्धतेः 

(B) भण्डारकरपद्धतेः 

(C) पाठ्यपुस्तकपद्धते: 

(D) परम्परागतपद्धते: 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 34. कः शिक्षणसिद्धान्तः मानसिकविकासे तीव्रगतिमादधाति? 

(A) अभ्यासस्य सिद्धान्तः 

(B) रूचेः सिद्धान्तः 

(C) मौखिककार्यस्य सिद्धान्तः 

(D) सक्रियतायाः सिद्धान्त: 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 35. कः सिद्धान्तः “क्रियाशीलसिद्धान्तः” इति नाम्ना ज्ञायते? 

(A) अभ्यासस्य सिद्धान्तः 

(B) स्वाभाविकतायाः सिद्धान्तः 

(C) बहुमुखी सिद्धान्तः 

(D) अनुपातस्य क्रमस्य च सिद्धान्तः 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 36. कतिविधेषु कौशलेषु नैपुण्यसम्पादनं भाषायाः सांकेतिकं प्रयोजनम् अस्ति? 

(A) त्रिविधेषु 

(B) चतुर्विधेषु 

(C) द्विविधेषु 

(D) पञ्चविधेषु 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 37. छात्राणां द्वितीयों लक्षिताधिगमविशेषः किं नामकं कौशलम् अस्ति ? 

(A) श्रवणकौशलम् 

(B) पठनकौशलम् 

(C) भाषाणकौशलम् 

(D) लेखनकौशलम् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 38. वर्णोच्चारणशिक्षणेन कस्य नियमितं प्रशिक्षण भवति? 

(A) स्वरयन्त्रस्य 

(B) श्रवणेन्द्रियस्य 

(C) घ्राणेनिद्रयस्य 

(D) स्पर्शनेन्द्रियस्य 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 39. अधिगमप्रक्रियायां केषां विशेषभूमिका अस्ति? 

(A) दृश्योपकरणानाम् 

(B) दृश्यश्रव्योपकरणानाम् 

(C) श्रव्योपकरणानाम् 

(D) दर्शपत्रकाणाम् 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 40. मस्तिष्कयन्त्रस्य अपरं नाम किम्? 

(A) दूरदर्शनम् 

(B) ध्वनिपञ्जिका 

(C) भाषापञ्जिका 

(D) संगणकम् 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 41. मूल्याङ्कनेन छात्रस्य पूर्णतया किं मापयितुं शक्यते? 

(A) वैदुष्यम् 

(B) चातुर्यम् 

(C) व्यक्तित्वम् 

(D) प्रातिभ्यम् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 42. बहुश्लोककण्ठस्थीकरणं कस्यां परीक्षयाम् अपेक्ष्यते? 

(A) अन्त्याक्षरीपरीक्षायाम् 

(B) शलाकापरीक्षायाम् 

(C) वस्तुनिष्ठपरीक्षायाम् 

(D) निबन्धरूपपरीक्षायाम् 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 43. साक्षात्कारे का परीक्षा आयेज्जते? 

(A) वस्तुनिष्ठपरीक्षा 

(B) मौखिकपरीक्षा 

(C) निबन्धरूपपरीक्षा 

(D) निदानात्मकपरीक्षा 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 44. संस्कृतशिक्षणे मूल्याङ्कस्य प्रयोजनमस्ति 

(A) सामान्यशिक्षणम् 

(B) प्रशिक्षणम् 

(C) विश्लेषणात्मकशिक्षमणम् 

(D) उपचारात्मकशिक्षणम् 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 45. परीष्कृतप्रश्नपत्रनिर्माणावसरे कस्य उपादेयता वर्तते? 

(A) ज्ञानात्मकपक्षस्य 

(B) भावात्मकपक्षस्य 

(C) क्रियात्मकपक्षस्य 

(D) उपर्युक्त पक्षत्रयस्य 

उत्तर:- (D)

 

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशम् आधारीकृत्य निम्नलिखिताः प्रश्नाः 46 से 50 समाधेयाः 

चूण्डावतसर्वदारस्य रावतरत्नसिंहस्य विवाहः हाडावतीराजकुमार्या सह अभवत् । तस्य विवाहस्य द्वितीये तृतीये या दिवसे महाराणाराजसिंहस्य सन्देशः आगतः यत् शीघ्रमेव अवरङ्गजेबेन सह युद्धं करणीयम्। इति विज्ञाय, रावतरत्नसिंहस्य मनः दोलायमानम् अभवत्। एकतः राज्ञी प्रति अनुरक्तिः अपरतश्च क्षत्रियधर्मः। अन्ततः क्षत्रियधर्म पालयन् युद्धाय निश्चयः कृतः। राज्ञी अपि स्वपतिं तिलकं कृत्वा रक्षासूत्रं बध्वा आरार्तिकम् अवतारयत्। 

प्रश्नः 46. “तस्य विवाहस्य द्वितीये तृतीये वा दिवसे” इत्यत्र अव्ययपदं किम्? 

(A) द्वितीये 

(B) वा 

(C) तस्य 

(D) दिवसे 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 47. ‘रक्षासूत्रम्’ इत्यस्मिन् पदे कः समासः? 

(A) तत्पुरूषः 

(B) अव्ययीभावः 

(C) बहुव्रीहिः 

(D) द्वन्द्वः 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 48. “अवतारयत्” इत्यस्मिन् पदे मूलधातुः कः? 

(A) अव 

(B) अवतार 

(C) तृ 

(D) अवत् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 49. “पालयन्” इत्यस्मिन् पदे मूलधातुः कः? 

(A) ल्युट् 

(B) तुमुन् 

(C) शानच 

(D) शतृ 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 50. “युद्धायः” इत्यत्र का विभक्तिः? 

(A) पञ्चमी 

(B) चतुर्थी 

(C) तृतीया 

(D) द्वितीया 

उत्तर:- (B)

 

अधोलिखितम् अपठितं गद्यांशम् अवलम्बय निम्नाङ्किताः प्रश्नाः 51-55 समाधेया: 

“भारतदेशः विश्वगुरूरासीत्’ इति यदा वयं वदामः तदा प्रायशः जनानां मनसि भारतस्य आध्यात्मिकं स्वरूपमेव प्रकटित भवति । तैः मन्यते यत् भारतं धर्म-दर्शन-तत्त्वज्ञान-खाद्यान्नादिपदार्थनां कारणादेव विश्वगुरूः आसीत् । ते न जानन्ति यदं ज्ञान-विज्ञानदृष्ट्या अपि अस्माकं देशः विश्वस्य मार्गदर्शकः आसीत्। 

प्रश्नः 51. “भवति” इत्यस्य विधिलिङ्लकारे रूपं भवति 

(A) भवतु 

(B) अभवत् 

(C) भवेत् 

(D) भविष्यति 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 52. ‘जानन्ति’ इति पदे मूलधातुः कः? 

(A) जान् 

(B) ज्ञा 

(C) जा 

(D) ज्ञान् 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 53. “मार्गदर्शकः” इत्यस्य पदस्य स्त्रीलिङ्गे रूपं भवति 

(A) मार्गदर्शिकी- 

(B) मार्गदर्शकम् 

(C) मार्गदर्शिनी 

(D) मार्गदर्शिका 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 54. “धर्मः” इति पदस्य विलोमशब्दः कः? 

(A) प्रधर्मः 

(B) अतिधर्मः 

(C) अधर्मः 

(D) सुधर्मः 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 55. “तदा प्रायशः जनानां मनसिः” इत्यत्र बहुवचनान्तं पदं किं ? 

(A) मनसि 

(B) जनानम् 

(C) प्रयाशः 

(D) तदा 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 56. “भिखारियों को धन दो” इत्यस्य वाक्यस्य संस्कृतेन अनुवादं कुरुत 

(A) भिक्षुकाय धनं देहि। 

(B) भिक्षुकान् धनं देहि। 

(C) भिक्षुकं धनं देहि। 

(D) भिक्षु केभ्यः धनं देहि। 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 57. रेखाङ्कितं पदम् अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं करणीयम् ते ग्रामं गच्छन्ति 

(A) कस्य 

(B) कुतः 

(C) कुत्र 

(D) किम् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 58. रिक्तस्थानं पूरयित्वा सूक्तिं संयोजयत जननी जन्मभूमिश्च __________ गरीयसी। 

(A) ज्ञानादपि 

(B) धनादपि 

(C) स्वर्गादपि 

(D) भूमेरपि 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 59. अधोलिखितस्य वाक्यस्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुत बालिका नाटकं पश्यति। 

(A) बालिकया नाटकं पश्यते। 

(B) बालिकाया नाकटं दृश्यते। 

(C) बालिकया नाटकः पश्यते । 

(D) बालिकाया नाटकः दृश्यते। 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 60. वाक्यमिदं संशोधत “स: अक्षिणा काणः”। 

(A) सः अक्ष्णे काणः। 

(B) सः अक्ष्णः काणः। 

(C) सः अक्षिणि काणः। 

(D) सः अक्ष्णा काणः।

उत्तर:- (D)

 

खण्ड – III 

भाषा – II : हिन्दी

इस खण्ड में कुल 30 प्रश्न है । सभी प्रश्न अनिवार्य है ।

प्रश्न 61. “इस विधि में मातृभाषा के माध्यम से किसी नवीन भाषा को पढ़ाया जाता है।” यह कथन कौन सी विधि सन्दर्भ में कहा गया है 

(A) गठन विधि 

(B) प्रत्यक्ष विधि 

(C) वेस्ट की विधि 

(D) परोक्ष विधि 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्न 62. “जिस प्रकार चित्रकार के लिए तूलिका और फलक वांछनीय है, ठीक उसी प्रकार अथवा उससे भी कुछ अधिक अध्यापक के लिए श्यामपट्ट तथा खड़िया के टुकड़े का महत्त्व है। ये दोनों वस्तुएँ सफल अध्यापक की सतत् संगिनी है।” 

(A) पं. सीताराम चतुर्वेदी 

(B) एम.पी. मफात 

(C) ई.बी.वेस्ले 

(D) रायबर्न

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 63. कविता शिक्षण की प्रश्नोत्तर प्रणाली को और किस नाम से जाना जाता है? 

(A) व्याख्या प्रणाली 

(B) खण्डान्वय प्रणाली 

(C) शब्दार्थ कथन प्रणाली 

(D) व्यास प्रणाली 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 64. भाषा की दृष्टि से रचना के कितने रूप हैं? 

(A) दो 

(B) तीन 

(C) चार 

(D) पाँच 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 65. “भाषा में निदानात्मक परीक्षण वह परीक्षण है जिसके द्वारा अनुसंधानकर्ता छात्र के भाषागत दोषों को खोजता है, जो अपने स्कूल के विषय में सामान्य प्रगति नहीं कर पाते।” उपर्युक्त परिभाषा किसके अनुसार है? 

(A) बायती 

(B) शानेल 

(C) क्रोनबैक 

(D) एस.एस. रावत

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 66. “लिखाई का कार्य पढ़ाई के कार्य से पूर्व शुरू होना चाहिए, क्योंकि लिखाई, पढ़ाई की अपेक्षा सरल है।” लेखन शिक्षण के संदर्भ में यह मत व्यक्त किया है 

(A) श्रीमती मॉण्टेसरी ने 

(B) डॉ. आत्मानन्द मिश्र ने 

(C) मिस पार्कहर्स्ट ने 

(D) कुक ने 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 67. किसी बड़ी वस्तु के छोटे नमूने को कहते है 

(A) प्रतिमूर्ति 

(B) चित्र 

(C) वास्तविक पदार्थ 

(D) ग्रामोफोन 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 68. निम्नलिखित में से उपन्यास शिक्षण का उद्देश्य नहीं है 

(A) छात्रों को स्वस्थ मनोरंजन की ओर उन्मुख करना। 

(B) छात्रों की द्रुतगति से मौन वाचन का अभ्यास कराना। 

(C) अभिनय में निपुणता प्रदान करना। 

(D) भाषा एवं शैली के प्रचलित रूपों से परिचित कराना। 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 69. निम्नलिखित में से रचना शिक्षण की विधि नहीं है 

(A) प्रवचन विधि 

(B) निर्देशन विधि 

(C) प्रश्नोत्तर विधि 

(D) भाषा संसर्ग विधि 

उत्तर:- (D)

 

अपठित गद्यांश निम्नलिखित गद्यांश के आधार पर प्रश्न संख्या 70 से 74 तक के उत्तर दीजिए 

“मानव के पास समस्त जगत को देखने-परखने के दो नजरिए हैं एक आशावादी, दूसरा निराशावादी। इसे सकारात्मक और नकारात्मक दृष्टि भी कहते है। जो आशावादी या सकारात्मक मार्ग पर चलते हैं, वे सदैव आनन्द की अनुभूति प्राप्त करते हैं तथा निराशावादी या नकारात्मक दृष्टि वाले दुःख के सागर में डूबे रहते हैं और सदा अपने आपको प्रस्थापित करने के लिए तर्क किया करते है । वे भूल जाते हैं कि तर्क और कुतर्क से ज्ञान का नाश होता है एवं जीवन में विकृति उत्पन्न होती है। आशावादी तर्क नहीं करता, फलस्वरूप वह आन्तरिक आनन्द की प्रतीति करता है। वह मानता है कि आत्मिक आनन्द कभी प्रहार या काटने की प्रक्रिया में नहीं है। इसीलिए जगत में सदा आशावाद ही पनपा है, उसने ही महान व्यक्तियों का सृजन किया है। निराशावाद या नकारात्मकता की नीवं पर कभी किसी जीवन प्रासाद का निर्माण नहीं हुआ। 

प्रश्न 70. ‘जगत’ शब्द में लिंग है 

(A) पुल्लिंग 

(B) नपुंसकलिंग 

(C) स्त्रीलिंग 

(D) इनमें से कोई नहीं 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 71. ‘विकृति’ में उपसर्ग है 

(A) ‘ई’ उपसर्ग 

(B) ‘वि’ उपसर्ग 

(C)’इ’ उपसर्ग 

(D) ‘विक’ उपसर्ग 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 72. ‘इक’ प्रत्यय है 

(A) प्रत्येक 

(B) अनेक 

(C)अर्जित 

(D) आत्मिक 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्न 73. ‘वे’ सर्वनाम है 

(A) अन्यपुरूष-पुरूषवाचक 

(B) उत्तमपुरुष-पुरूषवाचक 

(C) निजवाचक 

(D) सम्बन्धवाचक 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 74. निम्न में क्रिया शब्द है 

(A) आपको 

(B) आन्तरिक 

(C) करता 

(D) जगत 

उत्तर:- (C)

 

अपठित पद्यांश-निम्नलिखित पद्यांश के आधार पर प्रश्न संख्या 75 से 79 तक के उत्तर दीजिए

युद्ध, निरन्तर युद्ध विश्व है, 

युद्धों की ही एक कहानी। 

शान्ति! कहाँ है शान्ति? 

यहाँ तो नित रिपुओं से लड़ना है 

नित्य उलझना समरांगण में 

सीना ताने अड़ना है 

भोले-भाले सीधे-सादे 

नहीं यहाँ पर जीने पाते 

जो लड़ते,आगे बढ़ते हैं 

वे ही जीवन-गाना गाते 

नहीं मिली यह शान्त बैठने 

को हमको अनमोल जवानी 

युद्ध, निरन्तर युद्ध विश्व है 

युद्धों की ही एक कहानी। 

प्रश्न 75. पद्यांश की भाषा है 

(A) प्रसादगुण युक्त 

(B) शृगारिकता युक्त 

(C) माधुर्यगुण युक्त 

(D) ओजगुण युक्त 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्न 76. कवि के अनुसार इस युद्धरत दुनिया में जी नहीं पाते है 

(A) भोले-भाले व सीधे-सादे लोग 

(B) चतुर एवं चालाक लोग 

(C) साहसी व बहादुर लोग 

(D) पूँजीपति व ताकतवर लोग 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 77. ‘शान्ति! कहाँ है- में कवि का भाव है 

(A) क्रोध का 

(B) श्रृंगार का 

(C) विस्मय का 

(D) वीप्सा का 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 78. पद्यांश में सामायिक चिह्न युक्त चरण है 

(A) पहला व दूसरा 

(B) पाँचवाँ व छठा 

(C) सातवाँ व दसवाँ 

(D) ग्यारहवाँ व बारहवाँ 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 79. कवि विश्व को युद्धों की ही एक कहानी मानता है 

(A) क्योंकि इसमें युद्ध सतत रूप में चल रहे हैं। 

(B) व्यापार निरन्तर बढ़ता जा रहा है। 

(C) गाँधी जैसे लोग दुनिया में दुर्लभ है। 

(D) विचार संकीर्ण हो गए हैं।

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 80. ‘सारस की तरह लम्बी गरदन की बड़ी अजीब लगती है’ में विशेषण पदबन्ध है 

(A) है 

(B) लगती 

(C) सारस की तरह लम्बी 

(D) गरदन 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 81. ‘इस हाथ से देना उस हाथ से लेना’ लोकोक्ति का अर्थ है 

(A) तुरंत फल पा जाना 

(B) तुरंत चले जाना 

(C) तुरंत पहुँच जाना 

(D) जल्दी-जल्दी बोलना 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 82. “मैं कलम से किताब लिखता हूँ।” में कारक का भेद है 

(A) कर्म कारक 

(B) करण कारक 

(C) अपादान कारक 

(D) सम्बन्ध कारक 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 83. ‘राम घर तक गया।’ में अव्यय है 

(A) समुच्चबोधक 

(B) सम्बन्धबोधक 

(C) विस्मयादिबोधक 

(D) क्रियाविशेषण 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 84. ‘बर्फ पड़ते देख हमने एक धर्मशाला में शरण ली।’ वाक्य है 

(A) संयुक्त वाक्य 

(B) मिश्र वाक्य 

(C) सरल वाक्य 

(D) जटिल वाक्य 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 85. किस शिक्षाशास्त्री के अनुसार स्कूल एक बाग है, अध्यापक एक माली है और बच्चे पौधे के समान है? 

(A) फॉबेल 

(B) मान्टेसरी 

(C) मॉरीसन 

(D) बेलार्ड  

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 86. लिखित सामग्री को मन ही मन बिना आवज किए चुपचाप पढ़ना कहलाता है 

(A) सस्वर वाचन 

(B) अनुकरण वाचन 

(C) मौन वाचन 

(D) समवेत वाचन 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्न 87. पठन शिक्षण की दृष्टि से गद्य पाठों के प्रकार है 

(A) दो 

(B) तीन 

(C) चार 

(D) पाँच 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्न 88. कविता शिक्षण की किस प्रणाली के अन्तर्गत कविता को समझाने के लिए वैसी ही या उसकी विरोधी दूसरी कविता को प्रस्तुत करके उसका तुलनात्मक अध्ययन कराया जाता है? 

(A) समान कविता प्रणाली 

(B) अर्थबोध कविता प्रणाली 

(C) समीक्षा प्रणाली 

(D) तुलना प्रणाली 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्न 89. खेल विधि को प्रचलित करने का श्रेय है 

(A) रायबर्न को 

(B) हैनरी कोल्डवेन कुक को 

(C) मॉरीसन को 

(D) थॉम्स एम. रस्क को 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्न 90. व्याकरण शिक्षण की किस प्रणाली को विकृत रूप से सुग्गा प्रणाली भी कहते है? 

(A) अव्याकृति प्रणाली 

(B) सहयोग प्रणाली 

(C) पाठ्यपुस्तक प्रणाली 

(D) निगमन प्रणाली 

उत्तर:- (C)

 

Section – III

English Language – II

There are 30 questions in this section. All questions are compulsory.

Q 61. Language disorder means when a child has 

(A) Difficulty in understanding the meaning. 

(B) Difficulty in expressing his/her though 

(C) Trouble producing some sounds accurately 

(D) Either or both (A) & (B) 

Answer:- (D)

 

Q 62. Articulation error occurs due to 

(A) Formed speech habit 

(B) Slurring over and clipping sounds 

(C) Learner’s intelligence 

(D) Learner give importance to stress & intonation 

Answer:- (B)

 

Q 63. Remedial teaching involves. 

(A) Improvement of learning skill 

(B) Rectifying a particular problem area 

(C) Either (A) and/or (B) 

(D) Neither (A) and (B) 

Answer:- (C)

 

Q 64. Communicative approach to Evaluation stresses on: 

(A) Content relevancy & Vocabulary 

(B) Fluency & Flexibility 

(C) Both (A) and (B) 

(D) Neither (A) and (B) 

Answer:- (C)

 

Q 65. Recent scheme of evaluation outlined by CBSC is: 

(A) Comprehensive & Continuous Evaluation 

(B) Continous & Comprehensive Evaluation 

(C) Continous & Communicative Evaluation 

(D) Communicative & Continous Evaluation 

Answer:- (B)

 

Q 66. Remedial teaching should be carriedout after indenfication of 

(A) Text and test 

(B) Text and learning

(C) Malady on language test and its causes 

(D) Merits of teacher 

Answer:- (C)

 

Q 67. Remedial program is designed keeping in mind 

(A) Each student’s strength 

(B) Each student’s weakness 

(C) Each student’s strength and weakness 

(D) None of the above 

Answer:- (C)

 

Q 68. Remedial teaching is a 

(A) Preparation of teaching 

(B) Pre-teaching program 

(C) Systematic process 

(D) Random process 

Answer:- (C)

 

Q 69. The basic requirement of a language proficiencies test is that it must be 

(A) Reliable 

(B) Complex 

(C) Ambigous 

(D) Simple 

Answer:- (A)

 

PASSAGE 

In spite of rigorous precautions aginst accidents, many people are injured every year is factories and else where. In addition, some people are born with physi cal disabilities. They are either blind or deaf or in some way deformed from birth. Upto quite recent times, little planned action was taken to fid handicapped people for employment. A number of charitable orga nizations tried to help them in cases of hardship; but few seriously held the idea that these people might still have abilities in other directions. 

Q 70. Which one of the following is the most appropriate title for the massage? 

(A) Rehabilitation of the physically challenged. 

(B) Physical disabilities 

(C) Accidents 

(D) Planned action 

Answer:- (A)

 

Q 71. In the above paragraph, ‘In addition’ indicates. 

(A) Emphasis 

(B) Addition 

(C) Sequence 

(D) Alternative

Answer:- (B)

 

Q 72. Either those children or my own son _______ picked all the flowers. 

(A) have 

(B) has 

(C) is 

(D) are 

Answer:- (B)

 

Q 73. In the above passage the author wants to convey. 

(A) many people in the world suffer from physical disabilities 

(B) pracautions are not taken against accidents. 

(C) people who are physically challenged are fit for employment. 

(D) physically challenged people have no scope. 

Answer:- (C)

 

Q 74. Noisy children a real headache. Two aspirins will make a headache go away. Therefore, two aspirins will make noisy children go away. Above lines contain 

(A) The fallancy of equivocation 

(B) The fallancy of false analogy 

(C) The fallancy of hasty generalization 

(D) The fallacy of composition 

Answer:- (A)

 

Q 75. Extract: Your love and pity doth the impression fill Which vulgar scandal stamped upon my brow; For what care I who calls me well or ill, So you eva-green my bed, my good allow? 

The rhyme scheme of the extract is: 

(A) abab 

(B) aabb 

(C) abba 

(D) abca 

Answer:- (A)

 

Q 76. ‘One proven way to beat an enemy is to find his Achilles heel’. What does finding Achilles heel mean? 

(A) Amulet 

(B) Weak spot 

(C) Strong point 

(D) Secret strategy 

Answer:- (B)

 

Q 77. The Wolf with its belly stitched full of big pebbles; Nibelung wolves barbed like black pine forest Against a red sky, over blue snow. Which figure of speech is used in the above extract? 

(A) Metaphor 

(B) Simile 

(C) Alliteration 

(D) Assonance 

Answer:- (C)

 

Q 78. Which one of the following is sometimes called vocalic rhyme’?

(A) Assonance 

(B) Personification 

(C) Alliteration 

(D) Rhyme 

Answer:- (A)

 

Q 79. Which figure of speech is common in tongue twisters, jingles and none-sense verse?

(A) Alliteration 

(B) Simile 

(C) Rhyme 

(D) Metaphor 

Answer:- (A)

 

Q 80. It’s a beautifuly day, I have brought this umbrella. 

(A) mustn’t 

(B) needn’t 

(C) shouldn’t 

(D) couldn’t 

Answer:- (B)

 

Q 81. You should your phone call with an email or a letter. 

(A) follow on 

(B) follow up 

(C) take on 

(D) show on 

Answer:- (B)

 

Q 82. “What time shall we go shopping?” “Let’s see how the weather looks and_ .” Insert the correct idiom. 

(A) raining cats and dogs 

(B) play it by ear 

(C) turn a blind eye 

(D) call it a day 

Answer:- (B)

 

Q 83. Sonnets usually are in 

(A) free verse 

(B) iambic pentameters 

(C) iambic trimeter 

(D) verso tronco 

Answer:- (B)

 

Q 84. A person who writes a play is 

(A) playwright 

(B) playright 

(C) playwriter 

(D) playwrite 

Answer:- (A)

 

Q 85. Indentify the word in which the end sould is different from the other words. 

(A) Concept 

(B) Percept 

(C) Sect 

(D) Conceit 

Answer:- (D)

 

Q 86. Pick out the correct transcription of the word ‘generic’. 

(A) /znrik 

(B) /genrik 

(C)/dginrik 

(D) /dza’s nerik 

Answer:- (*)

 

Q 87. Taking into account the principles of language teaching 

(A) Teaching can be difficult 

(B) Desired goal of teaching English language can be achieved. 

(C) Only linguistic habits can be developed. 

(D) Only learning of English as a second language will be enhanced. 

Answer:- (B)

 

Q 88. Communicative Approach to English Language enables the teacher to: 

(A) Exploit Sound psycholinguistic principles 

(B) Exploit sound educational principles 

(C) Exploit sound psycholinguistic and educational principles 

(D) None of the above 

Answer:- (C)

 

Q 89. In Communicative Approach to teaching the teacher must know why it is 

(A) Better to tolerate errors in students attempt to express their selves 

(B) Not to allow students’ to express their selves 

(C) Not to tolerate errors in students attempt to express their selves. 

(D) Better to not down the errors 

Answer:- (A)

 

Q 90. One of the language disorders is found when; 

(A) learner is missing the class 

(B) learner is speaking in class 

(C) learner speaks in short and fragmented phrases 

(D) learner speaks the full sentences

Answer:- (C)

खण्ड – III 

भाषा – II : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

प्रश्नः 61. “लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते” इत्यादिकं पद्यं कुतः गृहीतम्? 

(A) अभिज्ञानशाकुन्तलात् 

(B) उत्तररामचरितात् 

(C) मृच्छकटिकात् . 

(D) मुद्राराक्षसात् 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 62. छात्राः श्रवणापेक्षाया पठनेन अधिकं ज्ञानं समुपार्जन्ति इति परामर्शः विद्यते 

(A) पठनकौशले 

(B) भाषणाकौशले 

(C) श्रवणकौशले 

(D) लेखनकौशले 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 63. “आकाशवाणी” इति किं प्रकारकं साधनम् अस्ति? 

(A) दृश्यसाधनम् 

(B) श्रव्यसाधनम् 

(C) श्रव्यदृश्यसाधनम् 

(D) क्रियासाधनम् 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 64. पाठ्यपुस्तकनिर्माणे आन्तरिकपक्षस्य सिद्धान्तः भवति 

(A) रोचकता 

(B) सोद्देश्यता 

(C) व्यावहारिकता 

(D) पूर्वोक्ताः त्रयः अपि 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 65. रिक्तस्थनापूरणम् सत्यासत्यनिर्णयः, बहुसमाधानप्रश्नाश्च इत्येते प्रकाराः कस्याः परीक्षायाः सन्ति? 

(A) शलाकापरीक्षायाः 

(B) वस्तुनिष्ठपरीक्षयाः 

(C) निबन्धरूपपरीक्षायाः 

(D) अन्त्याक्षरीपरीक्षायाः 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 66. शिक्षाक्षेत्रे ‘उपचार’ इति शब्दस्य को कोऽर्थः? 

(A) अधिगमनम् 

(B) अवबोधनम् 

(C) सर्वविधदोषाणां निराकरणम् 

(D) सम्प्रेषणम् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 67. स्वातन्त्र्यात्परम् आचार्यनरेन्द्रदवेसमितिः बहुविधमूल्याङ्कननिमित्तं सर्वप्रथमं कदा अनुशंसितवती? 

(A) 1948 तमे वर्षे 

(B) 1947 तमे वर्षे 

(C) 1949 तमे वर्षे 

(D) 1950 तमे वर्षे 

उत्तर:- (*)

 

प्रश्नः 68. शैक्षिक-अनुसन्धानप्रशिक्षणपरिषदा कतमे वर्षे आन्तरिकमूल्याङ्कनस्योपरि बलं दत्तम्? 

(A) 1965 तमे 

(B) 1947 तमे 

(C) 1975 तमे 

(D) 1967 तमे 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 69. राष्ट्रियशिक्षानीतिकार्ययोजना कदा संगठिता अभवत्? 

(A) 1948 तमे वर्षे 

(B) 1950 तमे वर्षे 

(C) 1966 तमे वर्षे 

(D) 1968 तमे वर्षे 

उत्तर:- (D)

 

निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशम् आधारीकृत्य निम्नाङ्किताः प्रश्नाः (70-74) समाधेयाः 

अयं कविकुलगुरू: कदा कतमञ्च जनपदमलङ्कतवान् स्वजन्मनेति विवादास्पदमद्यपि। तथापि अस्य ग्रन्थानां सूक्ष्मपरीक्षणेनेदं वक्तुं शक्यते यदेष महाकविः स्वजनुषा काश्मीरभुवमलञ्चकार । अस्य कविरस्य मेघदूते उज्जयिनीवर्णनेन कुमारसम्भवे च हिमालचवर्णनेन ज्ञायते यदयं प्रौढे वयसि उज्जयिनीं गतो भवेत् तत्र च महीभुजो विक्रमाङ्कस्य सभायां प्रतिष्ठा लेभे, तरूणे च वयसि काश्मीरानेवाधिजगाहे। 

प्रश्नः 70. “महीभुजो” इति पदे का विभक्तिः? 

(A) तृतीया 

(B) चतुर्थी 

(C) षष्ठी 

(D) सप्तमी 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 71. “महाकविः” इत्यत्र कः समास:? 

(A) बहुव्रीहिः 

(B) कर्मधारयः 

(C) अव्ययीभावः 

(D) द्वन्द्वः 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 72. “वक्तुम्” इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) क्त्वा 

(B) तुम 

(C) क्तुम् 

(D) तुमुन् 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 73. “अद्यापि” इति पदस्य सन्धिविच्छेदं कुरूत 

(A) अदि + आपि ।

(B) अद् + यापि

(C) अद्य + अपि 

(D) अद्या + अपि 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 74. “भवेत्” इत्यत्र कः लकारः प्रयुक्तः? 

(A) लिट् लकारः मा 

(B) विधिलिङ्लकारः 

(C) लट् लकारः

(D) लुङ् लकार: 

उत्तर:- (B)

 

अधोलिखितम् अपठितं पद्यांशमवलम्बय निम्नलिखिताः प्रश्नाः (75-79) समाधेया: 

केयूराणि न भूषयन्ति पुरूषं हारा न चन्द्रोतज्जवलाः 

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कताः मूर्धजाः। 

वाण्येका समलङ्करोति पुरूषं या संस्कृता धार्यते 

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ।।

प्रश्नः 75. पद्येऽस्मिन् प्रयुक्तस्य छन्दसः नाम लिखत 

(A) शिखरिणी 

(B) शार्दूलविक्रीडितम् 

(C) वसन्ततिलका 

(D) मन्दाक्रान्ता 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 76. “भूषयन्ति’ इत्यत्र कः लकारः प्रयुक्तः? 

(A) लृट्लकारः 

(B) लङ्लकारः 

(C) लट्लकारः 

(D) लोट्लकार:

उत्तर:- (C)

 

 प्रश्नः 77. “वाण्येका” इत्यत्र कः सन्धिः? 

(A) गुणसन्धिः 

(B) वृद्धिसन्धिः 

(C) दीर्घसन्धिः

(D) यण्सन्धिः 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 78. “स्नानम्” इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) शतृ 

(B) ल्युट् 

(C) क्त 

(D) शानच् 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 79. “केयूराणि” इत्यत्र किं लिङ्गम्? 

(A) पुंलिङ्गम् 

(B) स्त्रीलिङ्गम् 

(C) नपुंसकलिङ्गम् 

(D) सर्वलिङ्गम् 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 80. “वह गुरू से प्रश्न पूछता है” इत्यस्य वाक्यस्य संस्कृतेन अनुवाद कुरूत 

(A) स: गुरूं प्रश्नं पृच्छति। 

(B) सः गुरू: प्रश्नं पृच्छति। 

(C) स: गुरवे प्रश्नं पृच्छति।

(D) सः गुरौ प्रश्नं पृच्छति। 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 81. “मया फलानि खाद्यन्ते’ इत्यस्य वाच्यपरिवर्तनं कुरूत 

(A) अहं फलानि खाद्यन्ते 

(B) अहं फलानि खादामि। 

(C) मया फलानि खाद्यते।

(D) मया फलं खाधते। 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 82. “च” इति वर्णस्य उच्चारणस्थानं किम्?” 

(A) कण्ठः 

(B) दन्तः 

(C) तालु 

(D) जिह्वा 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 83. “सः तस्य अनुगच्छतिः” इति वाक्यमिदं संशोधत 

(A) सः तेन अनुगच्छति। 

(B) सः तस्मै अनुगच्छति। 

(C) सः तस्मात् अनुगच्छति।

(D) सः तम् अनुगच्छति। 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 84. “सत्सङ्गतिः………किं न करोति पुंसाम्” इत्यत्र रिक्तस्थानं पूरयित्वा सूक्तिमियां निमार्पयत। 

(A) भाषय 

(B) कथय 

(C) वदत 

(D) गदत 

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 85. संस्कृताध्यापनाय भण्डारकरमतानुसारं का पद्धतिः उपकारिकाऽभवत्? 

(A) वार्तालापपद्धतिः 

(B) परम्परागतपद्धतिः 

(C) व्याकरणानुवादपद्धतिः 

(D) पाठ्यपुस्तकपद्धतिः 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 86. कस्यां पद्धतौ शिक्षणं सर्वं मौखिकमासीत्? 

(A) परम्परागतपद्धतौ 

(B) भण्डारकरपद्धतौ 

(C) पाठ्यपुस्तकपद्धतौ 

(D) निर्वाधपद्धतौ 

उत्तर:- (A)

 

प्रश्नः 87. भाषाध्ययनार्थम् अन्तिमप्रयत्नो भवति 

(A) भाषणम् 

(B) लेखनम् 

(C) वाचनम् 

(D) श्रवणम्

उत्तर:- (B)

 

प्रश्नः 88. संस्कृतम् अस्ति 

(A) विश्लेषणात्मकभाषा 

(B) संरचनात्मकभाषा 

(C)विमर्शनात्मकभाषा 

(D) संश्लेषणात्मकभाषा 

उत्तर:- (D)

 

प्रश्नः 89. श्यामफलकस्याधिकाधिकोपयोगनिमित्तं परामर्शः कस्मिन् सिद्धान्ते अस्ति? 

(A) अभ्यासस्य सिद्धान्ते 

(B) सक्रियतापाः सिद्धान्ते 

(C) रूचेः सिद्धान्ते 

(D) मौखिककार्यस्य सिद्धान्ते 

उत्तर:- (C)

 

प्रश्नः 90. वाग्-रूपं भावप्रकटनम् इत्युक्ते किम्? 

(A) भाषणम् 

(B) लेखनम् 

(C) पठनम् 

(D) श्रवणम् 

उत्तर:- (A)

खण्ड – IV (a)

गणित तथा विज्ञान

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 91. निम्नांकित में से कक्षा में गणित शिक्षण के उद्देश्यों की सटीक विशेषता नहीं है 

(A) जीवन से संबंधित होने चाहिए। 

(B) व्यावहारिक पदों में होने चाहिए। 

(C) परीक्षण योग्य होने चाहिए। 

(D) विशिष्ट होने चाहिए। 

उत्तर:- (*)

 

प्रश्न 92. यदि एक विद्यार्थी अलग-अलग परीक्षकों से गणित के परीक्षण में 80 में से 42 अंक समान रूप से प्राप्त करता है तब यह परीक्षण की निम्न में से कौन सी विशेषताएँ दर्शाता है? 

(A) वस्तुनिष्ठता 

(B) वैधता 

(C) विश्वसनीयता 

(D) साध्यता 

उत्तर : – (A,C)

 

प्रश्न 93. निम्नलिखित में से वस्तुनिष्ठ प्रकार के प्रश्नों की सीमा है 

(A) अनुमान लगाना 

(B) निर्माण में कठिनाई 

(C) जटिल प्रक्रियाओं को न माप सकना 

(D) उपरोक्त सभी 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 94. निम्नांकित में से कौन सी शिक्षण विधि को औपचारिक कक्षा व्यवस्था में प्रयोग करना कठिन है? 

(A) आगमनात्मक 

(B) निगमनात्मक 

(C) प्रायोजना 

(D) विश्लेषणात्मक 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 95. निम्नलिखित में से गणित की भाषा है 

(A) संकेतात्मक 

(B) राष्ट्रीय 

(C) जटिल 

(D) वैदिक 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 96. निम्न में से सही मायनों में गणित है 

(A) मूर्ति विज्ञान 

(B) अमूर्त विज्ञान 

(C) भौतिकीय विज्ञान 

(D) सापेक्षिक विज्ञान 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 97. गणित की तार्किकता की विशेषता निम्नांकित में से नहीं है 

(A) शुद्धता 

(B) परिणाम की निश्चितता 

(C) मौलिकता 

(D) विषय-निष्ठता 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 98. निम्नलिखित में से विद्यालय के विद्यार्थियों के लिए गणित में मौखिक कार्य की सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण विशेषता हैं: 

(A) ये मानसिक प्रक्रियाओं का विकास करती है। 

(B) ये समय बचाती है। 

(C) पेपर-पेन्सिल की आवश्यकता नहीं है। 

(D) मौखिक रूप से प्रश्नों को हल करने योग्य बनाती है। 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 99. निम्नलिखित में से कौन-सा सूचना एवं दूरसंचार तकनीकी उपकरण विशिष्ट तौर पर ग्राफ तथा ज्यामिति शिक्षण में सर्वाधिक उपयोगी है? 

(A) एल.सी.डी. प्रोजेक्टर 

(B) स्लाइड प्रोजेक्टर 

(C) अन्तः क्रियात्मक श्वेत पट्ट

(D) टेलीविजन

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 100. विद्यालय में ज्यामिति पढ़ने के लिए संश्लेषणात्मक विधि का प्रयोग निम्नलिखित के पश्चात किया जाना चाहिए: 

(A) आगमन 

(B) संश्लेषण 

(C) विश्लेषण 

(D) निगमन 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 101. √(-√3+(√84 +18√3))  का मान है 

(A) √3 

(B) 3 

(C) -√3 

(D) 0 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 102. यदि (497 – 496 + 495) = k.495 हो, तो k का क्या मान है? 

(A) 16 

(B) 64 

(C) 13 

(D)4  

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 103. 5a2 + 15a-6bab

(A) (5a + 2b) (a + 3) 

(B) (5a + 2b) (a-3), 

(C) (5a – 2b) (a-3) 

(D) (5a – 2b) (a + 3)  

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 104. 1/ 3√(8/1000)  + 3√(192/3) का क्या मान है? 

(A) 9 

(B) 3 

(C) 27 

(D)5 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 105. यदि 2x-3y = 79, x + 6y = 47 हो, तो (x-y) का मान क्या होगा? 

(A) 40 

(B) 32 

(C).38 

(D) 42 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 106. (3x +5)2 – 60x निम्न में से किसके बराबर है? 

(A) (3x + 10)2

(B) (3x -5)2

(C) (3x + 12)2 

(D) (3x – 12)2 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 107. 80 का कितना प्रतिशत 80 है

(A) 64% 

(B) 80% 

(C) 90% 

(D) 100% 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 108. एक टेलीविजन विक्रेता ने 9,600 की दर से दो टेलीविजन बेचे। उनमें से एक टेलीविजन पर 20% लाभ व दूसरे टेलीविजन पर 20% हानि हुई तो इस सौदे में कितने प्रतिशत लाभ अथवा हानि हुई? 

(A) 10% हानि 

(B) 4% लाभ 

(C) 4% हानि 

(D) न लाभ न हानि 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 109. एक क्षेत्र में एक लक्ष्य को 6 मजदूर 16 दिन में पूरा करते हैं। यदि यह लक्ष्य 4 दिन में पूरा कना हो, तो कितने मजदूर चाहिए? 

(A) 20 

(B) 18 

(C) 24 

(D) 28 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 110. यदि किसी धन का 8% की दर से 5 वर्ष में साधारण ब्याज 640 हो, तो मूलधन क्या होगा? 

(A) 1280 

(B) 1600 

(C) 3200 

(D)2400 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 111. एक विश्वविद्यालय में आने वाले विद्यार्थियों की संख्या में प्रतिवर्ष 10% वृद्धि का लक्ष्य रखा गया है। यदि वर्ष 2016 में यह संख्या 1500 थी तो वर्ष 2018 में लक्ष्य पूर्ति होने पर विश्वविद्यालय में कितने विद्यार्थी होंगे? 

(A) 1800 

(B) 1815 

(C) 1700 

(D) 1915 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 112. नीचे दिये गये चित्र में त्रिभुजों की सर्वांगसमता का कौन सा प्रतिबंध लागू होता है? 

(A) भुजा-भुजा-भुजा नियम 

(B) समकोण-कर्ण-भुजा नियम 

(C) भुजा-कोण-भुजा नियम 

(D) कोण-भुजा-कोण नियम 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 113. नीचे दिये गये चित्र में असमान संपूरक कोणों के सही युग्म है 

(A) ∠DFE व ∠EFA, ∠AFB व ∠BFD 

(B) ∠DFE व ∠AFB; ∠EFA व ∠BFD 

(C) ∠BFD व ∠EFA; ∠AFB व ∠DFE 

(D) ∠AFC व ∠DFC; ∠AFB व ∠DFE 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 114. एक समलंब चतुर्भुज की दो समान्तर भुजाएँ क्रमशः 10 सेमी व 16 सेमी हैं। यदि समलंब चतुर्भुज का क्षेत्रफल 78 वर्ग सेमी हो, तो उसकी ऊँचाई क्या होगी? 

(A) 13 सेमी 

(B) 5 सेमी 

(C) 6 सेमी 

(D) 8 सेमी 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 115. 56 सेमी व्यास पहले किसी वृत्त के आधे भाग की परिधि क्या होगी? π = 22/7 प्रयोग कीजिए। 

(A) 44 सेमी 

(B) 88 सेमी 

(C) 22 सेमी 

(D) 66 सेमी 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 116. यदि दो घनों के आयतनों का अनुपात 27 : 64 है, तो इनके पृष्ठों के क्षेत्रफलों का अनुपात क्या होगा? 

(A)3:4 

(B)4:3 

(C)9 : 16 

(D) 313:8 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 117. एक बेलनाकार खंभे के वक्र पृष्ठ का क्षेत्रफल 264 वर्गमीटर है। व इसका आयतन 1848 घनमीटर है। खंभे की ऊँचाई कितनी है? π = 22/7 प्रयोग कीजिए। 

(A) 4 मीटर 

(B) 3 मीटर 

(C) 5 मीटर 

(D) 6 मीटर  

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 118. एक कक्षा के 20 छात्रों ने गणित विषयों में 100 अंकों में से क्रमशः निम्न अंक प्राप्त किये 54, 46, 24, 36, 84, 70, 16, 58, 6, 82, 44, 54, 32, 64,8, 66, 52, 28, 16 व 30 उपर्युक्त की वर्गीकृत बारंबारता सारणी होगी 

(A) 

क्र. वर्ग बारंबारता
1 0-20 4
2 20-40 5
3 40-60 6
4 60-80 3
5 80-100 2

(B) 

क्र. वर्ग बारंबारता
1 0-20 4
2 20-40 6
3 40-60 5
4 60-80 3
5 80-100 2

(C) 

क्र. वर्ग बारंबारता
1 0-20 4
2 20-40 5
3 40-60 6
4 60-80 2
5 80-100 3

(D) 

क्र. वर्ग बारंबारता
1 0-20 3
2 20-40 5
3 40-60 6
4 60-80 4
5 80-100 2

उत्तर : – (A)

 

निर्देशः सीमा द्वारा कक्षा 6 की परीक्षा में हिन्दी, अंग्रेजी, गणित व विज्ञान विषयों में प्राप्त किये गये अंकों का विवरण नीचे दिये गये लेखाचित्र में दिया गया है । इप विषयों में सीमा द्वारा प्राप्त सभी अंकों का योग 480 है। सावधानी से पढ़कर निम्न प्रश्नों (119 एवं 120) के उत्तर दो: 

प्रश्न 119. सीमा ने गणित में कितने अंक प्राप्त किये? 

(A)93 

(B) 116 

(C) 109 

(D) 124 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 120. सीमा ने हिन्दी में अंग्रेजी की तुलना में कितने अंक अधिक प्राप्त किये? 

(A)36 

(B) 48 

(C)21 

(D) 30  

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 121. लैंगिक एवं अलैंगिक जनन के बीच एकान्तरण की कार्यनीति कहलाती है 

(A) बहुभ्रुहणता 

(B) अनिषेकजनन 

(C) विषमयुग्मन 

(D) असंगतजनन 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 122. भावात्मक पक्ष से सम्बन्धित उद्देश्य मुख्य रूप से सम्बन्धित है 

(A) ज्ञान 

(B) अनुप्रयोग 

(C) अनुमूल्यन 

(D) बोध 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 123. निम्नलिखित में से कौन सी विशेषता एक उत्तम परीक्षण कर नहीं है? 

(A) विश्वसनीयता 

(B) योजना 

(C) वस्तुनिष्ठता 

(D) विभेदकारिता 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 124. प्रक्षेपी शिक्षण सामग्री का एक उदाहरण है 

(A) बलेटिन बोर्ड 

(B) ओवरहैड प्रोजेक्टर 

(C) चार्ट 

(D) मॉडल 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 125. निम्नलिखित में से कौन सी शिक्षण विधि मानसिक निष्कर्षों को महत्व प्रदान करती है? 

(A) व्याख्यानयुक्त प्रदर्शन विधि 

(B) व्याख्यान विधि 

(C) समस्या समाधान विधि 

(D) प्रयोगशाला विधि 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 126. निम्नलिखित में से कौन-सा विज्ञान के उत्पाद के अन्तर्गत आता 

(A) वैज्ञानिक नियम 

(B) वैज्ञानिक अभिवृत्ति 

(C) परिकल्पना बनाना 

(D) प्रयोग करना 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 127. निम्नलिखित में से कौन सी नवाचारी शिक्षण विधि में शिक्षण के उद्देश्यों के सभी घटकों का समावेश होता है? 

(A) दल शिक्षण 

(B) सूक्ष्म शिक्षण 

(C) मस्तिष्क उद्वेलन 

(D) अभिक्र मित अनुदेशन

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 128. विज्ञान शिक्षण में विद्यार्थियों की अधिगम कठिनाइयों के निदान के उपरान्त किस प्रकार के शिक्षण की व्यवस्था की जानी चाहिये? 

(A) सूक्ष्म शिक्षण 

(B) दल शिक्षण 

(C) निदानात्मक शिक्षण 

(D) उपचारात्मक शिक्षण 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 129. एक क्रमबद्ध प्रक्रिया जो यह बताती है कि बालक के किस सीमा तक शैक्षिक उद्देश्यों को प्राप्त किया है, कहलाती है 

(A) प्रशिक्षण 

(B) मूल्यांकन 

(C) निदान 

(D) प्रयोग 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 130. ‘परिभाषित करना’ क्रिया सूचक शब्द किस व्यवहारगत उद्देश्य से सम्बन्धित है? 

(A) भावात्मक 

(B) मनोक्रियात्मक 

(C) संज्ञानात्मक 

(D) भावात्मक एंव मनोक्रियात्मक 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 131. रेखीय अभिक्रमित अनुदेशन के निम्नलिखित पद में कौन सा पद निश्चित रूप से पढ़ाई जाने वाली विषयवस्तु से संबंधित है?

(A) शिक्षण पद 

(C) परीक्षण पद 

(B) प्रस्तावना पद 

(D) अभ्यास पद 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 132. 0.75 kg द्रव्यमान का एक पिण्ड छत से टंगी डोरी से लटका हुआ है। डोरी द्वारा पिण्ड पर कितना बल लगेगा? 

(A) 8.45N 

(B)7.35N 

(C) 6.85N 

(D) 9.8 N 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 133. एक दोलन करते हुए सरल लोलक के लिये निम्न में से कौन सा कथन सत्य है? 

(A) अधिकतम विस्थापन अवस्था में स्थितिज ऊर्जा न्यूनतम है। 

(B) अधिकतम विस्थापन अवस्था में स्थितिज ऊर्जा अधिकतम है। 

(C) माध्य अवस्था में गतिज ऊर्जा न्यूनतम है। 

(D) माध्य अवस्था में स्थितिज ऊर्जा अधिकतम है। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 134. निम्न में से कौन सा तापमान सम्भव नहीं है? 

(A)-8°F 

(B) -8°C 

(C)-8k 

(D)-8°R 

उत्तर : – (C,D)

 

प्रश्न 135. 1 जूल तुल्य होता है 

(A) 4.2 kCal 

(B) 4.2 Cal 

(C) 1/4.2 kCal 

(D) 1/4.2 Cal 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 136. एक समतल दर्पण में 2 मी. ऊँचाई की वस्तु का पूर्ण प्रतिबिम्ब देखने के लिए दर्पण की न्यूनतम ऊँचाई कितनी होनी चाहिए? 

(A) 1 m 

(B) 2 m 

(C) 4 m 

(D) 0.5 m 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 137. ध्वनि का संचरण होता है 

(A) अनुप्रस्थ अप्रगामी तरंग रूप में 

(B) अनुप्रस्थ प्रगामी तरंग रूप में 

(C) अनुदैर्ध्य प्रगामी तरंग रूप में 

(D) कण स्वरूप में 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 138. निम्नलिखित में से कौन सी हारेत गृह गैस है? 

(A) नाइट्रोजन 

(B) हाइड्रोजन 

(C) ऑक्सीजन 

(D) नाइट्रस ऑक्साइड 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 139. अमोनियम नाइट्राइड का रासायनिक सूत्र है 

(A) NH4

(B) (NH4)2N3 

(C) (NH4)3

(D) (NH4)3N2 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 140. कृत्रिम रेशा डेक्रॉन बनाने में प्रयुक्त एकलक है 

(A) एथिलीन ग्लाइकॉल तथा ऐक्रिलोनाइट्राइल 

(B) एथिलीन ग्लाइकॉल तथा विनाइल क्लोराइड 

(C) एथिलीन ग्लाइकॉल तथा टेरेफ्थैलिक अम्ल 

(D) एथिलीन ग्लाइकॉल तथा ऐसीटोनाइट्राइल 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 141. आमाशय की अम्लता का उपचार करने के लिए प्रयुक्त प्रति अम्ल है 

(A) कॉस्टिक सोडा 

(B) कॉस्टिक पोलैश 

(C) मिल्क ऑफ मैग्नीशिया 

(D) लूनर कॉस्टिक 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 142. कोयला जिसमें कार्बन की सर्वाधिक प्रतिशतता है 

(A) पीट 

(B) लिग्नाइट 

(C) बिटुमेनी 

(D) ऐन्ट्रासाइट 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 143. निम्नलिखित में से कौन सा आउटपुट उपकरण है? 

(A) मैग्नेटिक इंक करेक्टर रिकगनिशन (MICR) 

(B) ऑप्टिकल करेक्टर रिकगनिशन (OCR) 

(C) ऑप्टिकल मार्क रीडिंग (OMR) 

(D) विजुअल डिस्प्ले यूनिट (VDU) 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 144. पेनिसिलिन की खोज किसने की? 

(A) एडवर्ड जेनर 

(B) रॉबर्ट हुक 

(C) रॉबर्ट कोच 

(D) एलक्सेन्डर फ्लेमिंग 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 145. किस कोशिकांग में क्रिस्टी पाई जाती है? 

(A) गॉल्जीकाय 

(B) माइटोकॉण्ड्रिया 

(C) अन्त:प्रद्रव्यी जालिका 

(D) हरितलवक 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 146. कीटाहारी पादप कौन सा है? 

(A) कुस्कुटा 

(B) यूट्रीकुलेरिया 

(C) मोनोट्रोपा 

(D) ओरोबेन्की 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 147. सौरमण्डल में लाल ग्रह कौन सा है? 

(A) बुध 

(B) शुक्र 

(C) मंगल 

(D) शनि 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 148. DOTS किसका लघु स्वरूप है? 

(A) प्रत्यक्ष प्रेक्षित उपचार, लघु पथ 

(B) प्रत्यक्ष प्रेक्षित उपचार योजना 

(C) दूरस्थ प्रेक्षित उपचार योजना 

(D) दूरस्थ प्रेक्षित उपचार कार्यक्रम 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 149. कौन सा भोजन समूह, किलो कैलोरी प्रति ग्राम आधार पर, ऊर्जा प्रचुरतम है? 

(A) अनाज, मिलट एवं दालें 

(B) सब्जियाँ एवं फल 

(C) दूध एवं दुग्ध उत्पाद, अण्डा, माँस एवं मछलियाँ 

(D) तेल व वसा एवं दृढ़फल व तिलहन 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 150. ल्यूटीनकारी हार्मोन के संदर्भ में निम्न में से कौन सा कथन सही है?

(A) यह लोडिग कोशिकाओं को टेस्टोस्टेरोन उत्पादन के लिए उद्दीपित करता है। 

(B) यह एक तंत्रिका हार्मोन है। 

(C) यह ग्राफी पुटक से स्त्रावित होता है। 

(D) यह FSH के साथ संकर्म नहीं दर्शाता है। 

उत्तर : – (A)

 

खण्ड – IV (a)

सामाजिक अध्ययन

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 91. लोकसभा की कार्यवाही के संचालन के लिए आवश्यक गणपूर्ति क्या है? 

(A) कुल सदस्य संख्या का 1/4 वाँ भाग 

(B) कुल सदस्य संख्या का 2/3 वाँ भाग 

(C) कुल सदस्य संख्या का 1/3 वाँ भाग 

(D) कुल सदस्य संख्या का 1/10 वाँ भाग 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 92. भारत के संविधान के कौन से अनुच्छेद में एक मंत्रिपरिषद् का प्रावधान है जो कि राष्ट्रपति को उसके कार्यों के निर्वहन में सहायता प्रदान करेगा? 

(A) अनुच्छेद 74 

(B) अनुच्छेद 78 

(C) अनुच्छेद 79 

(D) अनुच्छेद 80 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 93. राज्य चुनाव आयुक्त को कौन नियुक्त करता है? 

(A) भारत के मुख्य निर्वाचन आयुक्त 

(B) भारत के राष्ट्रपति 

(C) सम्बन्धित राज्य का राज्यपाल 

(D) राज्य की विधानसभा 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 94. भारत के सर्वोच्च न्यायालय के सम्बन्ध में निम्न में से कौन सा कथन सही नहीं है? 

(A) संविधान की व्याख्या से सम्बन्धित किसी मामले पर राष्ट्रपति सर्वोच्च न्यायालय से परामर्श माँग सकता है। 

(B) राष्ट्रपति द्वारा माँगे जाने पर सर्वोच्च न्यायालय उन्हें परामर्श देने हेतु बाध्य है। 

(C) राष्ट्रपति सर्वोच्च न्यायालय द्वारा दिये गये परामर्श को मानने हेतु बाध्य नहीं है। 

(D) सर्वोच्च न्यायालय के परामर्श अनुसार सरकार प्रस्तावित विधेयक में आवश्यक संशोधन कर सकती है। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 95. भारत के राष्ट्रपति के चुनाव के निर्वाचक मण्डल में शमिल है 

(A) केवल लोकसभा के निर्वाचित सदस्य 

(B) लोकसभा के सभी सदस्य 

(C) भारत की संसद तथा राज्यों की विधान-सभाओं के केवल निर्वाचित सदस्य 

(D) भारत की संसद तथा राज्यों की विधान-सभाओं और दिल्ली और पुदुचेरी के संघ-शासित प्रदेशों के केवल निर्वाचित सदस्य 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 96. एशिया की सबसे लम्बी नदी है 

(A) ह्वांग-हो 

(B) यांग-ती-सी (यांगतजी) 

(C) मेकांग 

(D) लिना 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 97. किलिमंजारो पर्वत किस देश में अवस्थित है? 

(A) तंजानिया 

(B) केन्या 

(C) युगांडा 

(D) रवांडा 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 98. समताप सीमा पर औसत तापमान रहता है 

(A) 43°C 

(B) -50°C 

(C) 100°C 

(D) 0°C 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 99. बैसाल्ट शैल एक उदाहरण है 

(A) उपपातालीय शैल 

(B) बाह्य आग्नेय शैल 

(C) पातालीय शैल 

(D) कायांतरित शैल 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 100. एक पोषण स्तर से दूसरे पोषण स्तर तक औसत ऊर्जा का प्रवाह होता है 

(A) 15% 

(B) 5% 

(C) 10% 

(D) 20% 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 101. मैगस्थनीज किसका राजदूत था? 

(A) सिकन्दर 

(B) बिन्दुसार 

(C) विल्सन I 

(D) सेल्युकस 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 102. कौन चन्द्रगुप्त द्वितीय की राजसभा में एक नवरत्न नहीं था? 

(A) वररूचि 

(B) वराहमिहिर 

(C) धनवन्तरि 

(D) फाह्यान 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 103. महाराणा प्रताप के हाथी का नाम था 

(A) रामप्रसाद 

(B) चेतक 

(C) मरदाना 

(D) वीर प्रसाद 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 104. सामाजिक सुधारक गोविन्द गुरू का जन्म हुआ 

(A) पंडित परिवार में 

(B) किसान परिवार में 

(C) बंजारा परिवार में 

(D) जमींदार परिवार में 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 105. ‘चेतावनी रा चूंगट्या’ किसने लिखें

(A) प्रतापसिंह बारहठ 

(B) जोरावरसिंह बारहठ 

(C) राव गोपालसिंह 

(D) केसरीसिंह बारहठ 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 106. लन्दन में वीर विनायक दामोदर सावरकर के लिए आगे अध्ययन हेतु छात्रवृत्ति की व्यवस्था किसने की थी? 

(A) श्यामजी कृष्ण वर्मा 

(B) सुभाषचन्द्र बोस 

(C) रासबिहारी बोस 

(D) मोहनसिंह 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 107. मत्स्य जनपद की राजधानी थी 

(A) चम्पा 

(B) विराटनगर 

(C) कुशीनारा 

(D) गोकुलपुरा 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 108. पैगन वंश का आनन्द मंदिर कहाँ स्थित है 

(A) पाकिस्तान 

(B) भारत 

(C) म्यांमार 

(D) चीन 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 109. तराईन का युद्ध (1191 ई.) किसने जीता? 

(A) अर्णोराज चौहान 

(B) मुहम्मद गोरी 

(C) पृथ्वीराज चौहान 

(D) गोविन्दराज चौहान 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 110. राजस्थान का कौन सा नृत्य रूप 2010 में (UNESCO) यूनेस्को की अमूर्त सांस्कृतिक धरोहर सूची में सम्मिलित किया गया है? 

(A) गींदड़ 

(B) कालबेलिया 

(C) भवाई 

(D) कच्छी घोड़ी 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 111. संत मीराबाई के पति का नाम था 

(A) भोजराज 

(B) रतनसिंह 

(C) नरपतसिंह 

(D) संग्रामसिंह 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 112. चित्रकला शैली ‘बणी-ठणी’ सम्बंधित है 

(A) सतवन्त प्रसाद 

(B) नागरीदास 

(C) मृगावती 

(D) शिव-पार्वती 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 113. चुरू जिले के ददरेवा ग्राम से सम्बंधित हैं 

(A) पाबूजी 

(B) गोगाजी 

(C) हरभूजी 

(D) देवनारायण जी 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 114. खेजड़ली आंदोलन में अपने जीवन का बलिदान किसने किया? 

(A) पद्मिनी देवी 

(B) कर्मा देवी 

(C) मीना देवी 

(D) अमृता देवी 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 115. पुस्तक ‘आनन्द मठ’ में वन्दे मातरम्’ किसने लिखा? 

(A) बंकिमचन्द्र चटर्जी 

(B) व्योमेशचन्द्र बनर्जी 

(C) विपिनचन्द्र पाल 

(D) रवीन्द्रनाथ टैगोर 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 116. भारत के संविधान की प्रस्तावना में उल्लेखित ‘हम भारत के लोग’ से क्या तात्पर्य है? 

(A) सम्प्रभुता भारत के मुख्य न्यायाधीश में निहित है। 

(B) सम्प्रभुता भारत के लोगों में निहित है। 

(C) सम्प्रभुता भारत के राजनीतिक दलों में निहित है। 

(D) सम्प्रभुता लोकसभा के अध्यक्ष में निहित है। 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 117. भारत के संविधान के किस अनुच्छेद के अन्तर्गत अस्पृश्यता को समाप्त किया गया है? 

(A) अनुच्छेद 16 

(B) अनुच्छेद 17 

(C) अनुच्छेद 18 

(D) अनुच्छे 19 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 118. भारत के संविधान के किस भाग में मूल कर्तव्यों को सन्निहित किया गया है? 

(A) भाग-V 

(B) भाग-II 

(C) भाग-IV-A 

(D) भाग-VI 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 119. भारत संविधान का अनुच्छेद 25 सम्बन्धित है 

(A) अंतःकरण की स्वतंत्रता तथा किसी भी धर्म के पालन, अभ्यास और प्रचार की स्वतंत्रता 

(B) धर्म, मूलवंश, जाति, भाषा या इनमें से किसी के आधार पर कोई भेदभाव नहीं किया जायेगा। 

(C) शिक्षा का अधिकार 

(D) अल्पसंख्यक संस्थाएँ 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 120. निम्न में से सामाजिक न्याय से सम्बन्धित संवैधानिक प्रावधान नहीं है 

(A) अनुसूचित जाति व अनुसूचित जनजाति हेतु सरकारी नौकरियों में आरक्षण 

(B) विधायिका में अनुसूचित जाति, जनजाति हेतु आरक्षण 

(C) समान कार्य हेतु समान वेतन 

(D) बाल श्रम निषेध 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 121. राज्य ‘राजस्थान’ अपने परिपूर्ण रूप में इस तिथि को सामने आया 

(A) नवम्बर 01, 1956 

(B) मई 15, 1949 

(C) मार्च 25, 1948 

(D) जनवरी 26, 1950 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 122. सामाजिक अध्ययन का शिक्षण किया जाता है 

(A) माध्यमिक स्तर पर 

(B) उच्च माध्यमिक स्तर पर 

(C) स्नातक स्तर पर 

(D) उपरोक्त सभी 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 123. शिक्षा में उद्देश्यों का वर्गीकरण दिया गया है 

(A) जॉन डेवी द्वारा 

(B) स्मिथ द्वारा 

(C) बी.एस. ब्लूम द्वारा 

(D) आई.के.डेविस द्वारा 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 124. पाठ्यक्रम के क्षेत्र में शामिल है 

(A) विद्यालय की आन्तरिक क्रियाएँ 

(B) विद्यालय की बाह्य क्रियाएँ 

(C) उपरोक्त दोनों 

(D) उपरोक्त में से कोई नहीं 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 125. सामाजिक अध्ययन की पाठ्यपुस्तक, अनुरूप होनी चाहिये 

(A) लेखक के 

(B) विद्यार्थी के 

(C) शिक्षक के 

(D) सरकार के 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 126. सामाजिक अध्ययन की अध्यापिका कक्षा में चुनाव की क्रमिक बता रही है। वह जिस प्रविधि का प्रयोग कर रही है, वह है 

(A) व्याख्या 

(B) कथन 

(C) परिचर्चा 

(D) प्रश्न पूछना 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 127. सामाजिक अध्ययन के शिक्षक को बल देना चाहिये 

(A) विषय के संबंधित सूचना देने पर 

(B) विद्यार्थियों की सामाजिक मुद्दों के प्रति चिन्तन शक्ति के विकास पर 

(C) विद्यार्थियों को परीक्षा के लिए तैयार करने पर 

(D) विद्यार्थियों के भाषा विकास पर 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 128. सामाजिक अध्ययन की शिक्षण में ऐतिहासिक स्थलों का भ्रमण उपयोगी है 

(A) विषय के प्रति रूचि उत्पन्न करने में 

(B) प्रत्यक्ष सूचना प्रदान करने में 

(C) विषयवस्तु की बेहतर समझ में 

(D) उपरोक्त सभी 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 129. ब्लूम की पाठ योजना आधारित है 

(A) उद्देश्यों पर 

(B) विषयवस्तु पर 

(C) प्रस्तुतिकरण पर 

(D) उपरोक्त सभी 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 130. प्रायोजना एक उद्देश्पूर्ण कार्य है जो संलग्नता के साथ सामाजिक वातावरण में किया जाता है। यह कथन है 

(A) ब्लूम का 

(B) क्रो एण्ड क्रो का 

(C) जॉन डेवी का 

(D) किलपैट्रिक का 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 131. सामाजिक अध्ययन में निम्न में से कौन सी परीक्षा छात्रों के स्वतन्त्र चिन्तन के मूल्यांकन का अवसर प्रदान करती है? 

(A) वस्तुनिष्ठ प्रकार की परीक्षा 

(B) निबंधात्मक प्रकार की परीक्षा 

(C) लघु-उत्तरात्मक प्रकार की परीक्षा 

(D) अति-लघूत्तरात्मक प्रकार की परीक्षा 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 132. निम्नलिखित में से कौन सी ‘रबी’ फसल है? 

(A) जूट 

(B) मूंगफली 

(C) सरसों 

(D) तरबूज 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 133. निम्नलिखित में से किस आंतरिक राष्ट्रीय जलमार्ग के द्वारा नदी में ‘सदिया’ से ‘धुबरी’ को जोड़ा जाता है? 

(A) राष्ट्रीय जलमार्ग संख्या-1 

(B) राष्ट्रीय जलमार्ग संख्या-2 

(C) राष्ट्रीय जलमार्ग संख्या-3 

(D) राष्ट्रीय जलमार्ग संख्या-4 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 134. 2011 की जनगणना के अनुसार भारत में पुरुष साक्षरता दर कितनी थी? 

(A) 82.14% 

(B) 65.46% 

(C) 72.36% 

(D) 78.30% 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 135. भारत में शीतकालीन वर्षा कहाँ से उत्पन्न होने वाले चक्रवातों का परिणाम है? 

(A) अरब सागर 

(B) बंगाल की खाड़ी 

(C) लाल सागर 

(D) भूमध्य सागर 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 136. सिंधु-गंगा के मैदान में, जहाँ से आंतरिक प्रवाह पुनः प्रकट होती है, स्थानीय रूप से जानी जाती है 

(A) तराई प्रदेश 

(B) भाबर प्रदेश 

(C) बांगर प्रदेश 

(D) चो 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 137. आधुनिक औद्योगीकरण के सूत्रपात का श्रेय निम्नलिखित में से किस ऊर्जा संसाधन हो जाता है 

(A) जल विद्युत 

(B) आणविक ऊर्जा 

(C) कोयला 

(D) गैर-परम्परागत ऊर्जा 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 138. टिकाऊ (दीर्घकालीन सतत ) कृषि हेतु निम्नलिखित में से भारत के किस राज्य ने रासायनिक उर्वरक के उपयोग को निषिद्ध कर दिया है? 

(A) सिक्किम 

(B) अरूणाचल प्रदेश 

(C) आंध्र प्रदेश 

(D) गोआ 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 139. निम्नलिखित में से किस लोहा-इस्पात संयंत्र की स्थापना ब्रिटेन के तकनीकी सहयोग से हुई थी? 

(A) बोकारो इस्पात संयंत्र 

(B) दुर्गापरु इस्पात संयंत्र 

(C) राउरकेला इस्पात संयंत्र 

(D) विजयनगर इस्पात संयंत्र

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 140. निम्नलिखित में से कौन सी नदी उत्खात भूमि’ (Badland) के लिए कुख्यात है? 

(A) चम्बल 

(B) कृष्णा 

(C) गोदावरी 

(D) तुंगभद्रा 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 141. ‘याकूत’ जनजाति का आवास (वास्य स्थान ) है 

(A) न्यूजीलैंड 

(B) कॉन्गो बेसिन 

(C) आमेजन बेसिन 

(D) उत्तरी साइबेरिया 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 142. घग्घर का मैदान अवस्थित है 

(A) गंगानगर और हनुमानगढ़ जिलों में 

(B) झुंझुनूं तथा सीकर जिलों में 

(C) जालौर तथा सिरोही जिलों में 

(D) जैसलमेर तथा बाड़मेर जिलों में 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 143. राजस्थान का प्रथम वस्त्र उद्योग स्थापित हुआ था 

(A) गंगानगर 

(B) भीलवाड़ा 

(C) उदयपुर 

(D) ब्यावर 

उत्तर : – (D)

 

प्रश्न 144. 2011 की जनगणना के अनुसार, निम्नलिखित में से राजस्थान के किस जिले के दशकीय जनसंख्या वृद्धि दर न्यूनतम रही? 

(A) गंगानगर 

(B) बूंदी 

(C) बाराँ 

(D) सीकर 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 145. निम्नलिखित में से कौन सा स्थान राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या-15 द्वारा नहीं जुड़ा है? 

(A) जैसलमेर 

(B) बाड़मेर 

(C) हनुमानगढ़ 

(D) बीकानेर 

उत्तर : – (*)

 

प्रश्न 146. निम्नलिखित में से राजस्थान में मीठे पानी की सबसे बड़ी मानव निर्मित झील कौन सी है? 

(A) पिछोला 

(B) जयसमंद 

(C) फतेहसागर 

(D) राजसमंद 

उत्तर : – (B)

 

प्रश्न 147. विष्णु के भक्त कहलाते थे 

(A) नयनार 

(B) पाशुपत 

(C) अलवार 

(D) लिगायत 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 148. निम्नांकित में से किस स्त्रोत में प्राचीन भारत के सोलह महाजनपदों का उल्लेख है? 

(A) अंगुत्तर निकाय 

(B) दिव्यावदान

(C) ऋग्वेद 

(D) सुत्तपिटक 

उत्तर : – (A)

 

प्रश्न 149. रावी नदी का प्राचीन नाम था 

(A) सुवास्तु 

(B) कुभा 

(C) परूष्णी 

(D) द्वषद्वती 

उत्तर : – (C)

 

प्रश्न 150. शूरसेन जनपद की राजधानी थी 

(A) मथुरा 

(B) वृन्दावन 

(C) इन्द्रप्रस्थ 

(D) कुरूक्षेत्र 

उत्तर : – (A)

REET 2015 Level-II Previous Year Paper

REET 2015 Level-II Previous Year Paper

खण्ड – I

बाल विकास एवं शिक्षाशास्त्र

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 1. निम्न में से कौन सीखने के सही स्तर है? 

A. तथ्य, ज्ञान प्राप्त करना, सूचना, बोध, प्रज्ञान 

B. तथ्य, सूचना, बोध, ज्ञान प्राप्त करना, प्रज्ञान 

C. तथ्य, सूचना, ज्ञान प्राप्त करना, बोध, प्रज्ञान 

D. तथ्य, बोध, सूचना, ज्ञान प्राप्त करना, प्रज्ञान 

 

प्रश्न 2. परिपक्वता इत्यादि से व्यवहार में उत्पन्न परिवर्तन को भी  अधिगम कहा जाता है 

A. नहीं 

B. हां 

C. अनिश्चित  

D. कभी-कभी 

 

प्रश्न 3. चिन्तन क्या है 

A. प्रतीकों का प्रयोग 

B. भाषा का प्रयोग 

C. प्रात्यक्षिक प्रक्रिया 

D. सम्प्रत्यय अधिगम 

 

प्रश्न 4. अप्रत्यक्ष पथ समस्याओं का उपयोग किस श्रेणी के प्रयोजनों के  लिए किया जाता है 

A. बच्चे 

B. प्रौढ़ 

C. चिड़ियााँ 

D. पशु 

 

प्रश्न 5. समस्या के अचानक समाधान की वकालत करने वाले सिद्धांत का नाम है 

A. संक्रियात्मक अधिगमन 

B. अंतर्दृष्टि का सिद्धांत  

C. प्रत्यक्ष एवं भूल का सिद्धान्त 

D. अनुबंधन  

 

प्रश्न 6. ‘संवेदना ज्ञान की पहली सीढ़ी है।’ यह कथन 

A. मानसिक विकास है 

B. शारीरिक विकास है 

C. ध्यान का विकास है 

D. भाषा का विकास है 

 

प्रश्न 7. व्यक्तिगत भेद में हम पाते हैं 

A. विचलनशीलता 

B. प्रतिमानता

C. (A) और (B) दोनों

D. इनमें से कोई नहीं 

 

प्रश्न 8. मेरड़िथ के अध्ययन के आधार पर कहा जा सकता है कि सामान्य रूप से उन परिवारों के बालक _______ होते हैं, जो  सामाजिक स्तर से ऊचे होते हैं। 

A. कम स्वस्थ एवं विकसित 

B. अधिक स्वस्थ एवं विकसित 

C. अधिक स्वस्थ एवं कम विकसित 

D. स्वस्थ नहीं पर विकसित 

 

प्रश्न 9. कैटल द्वारा विश्लेषित किये गए व्यक्तित्व शीलगुणों की संख्या कितनी है? 

A. 13 

B. 15 

C. 16 

D. 14 

 

प्रश्न 10. मुर्रे एक परीक्षण की रचना करके इतिहास रच दिया, वह क्या  है 

A. स्याही धब्बा परीक्षण 

B. वाक्य पूर्ति परीक्षण 

C. विषय आत्मबोधन परीक्षण 

D. मूल्यांकन मापनी

 

प्रश्न 11. व्यावहारिक बुद्धि को कहा जाता है 

A. मूर्त बुद्धि 

B. अमूर्त बुद्धि 

C. संज्ञानात्मक योग्यता 

D. सामाजिक बुद्धि 

 

प्रश्न 12. बुद्धि के त्रिआयामी सिद्धान्त  के अनुसार बुद्धि के कारकों की संख्या है 

A. 90 

B. 110 

C. 135 

D. 120 

 

प्रश्न 13. परिवेश की वस्तु जिसे प्राणी प्राप्त करने का प्रयास करता है 

A. प्रबलन 

B. प्रेरक 

C. उद्दीपक 

D. प्रलोभन

 

प्रश्न 14. प्रतिभाशाली बच्चों की पहचान में हमें प्राथमिकता देना चाहिए  

A. अभिभावकों के मत को देना चाहिए

B. वस्तुनिष्ठ परीक्षणों के परिणाम को देना चाहिए 

C. शिक्षक के निर्णय को देना चाहिए 

D. समुदाय के विचारों को देना चाहिए 

 

प्रश्न 15. निम्न  में से कौन सा तनाव को कम करने का अप्रत्यक्ष ढंग है? 

A. विश्लेषण और निर्णय 

B. रुकावट को दूर करना 

C. दूसरे लक्ष्यों का प्रतिस्थापन 

D. उदात्तीकरण  

 

प्रश्न 16. निम्न  में से कौन-सी ड़िसलेक्सिया (Dyslexia) की विशेषता नहीं  है? 

A. वाचन परिशुद्धता, गति तथा बोध की समस्याएं 

B. सीधे या उल्टे हाथ के प्रयोग के संबंध में निश्चय 

C. लिखने की धीमी गति 

D. छपे हुए शब्दों को सीखने और याद करने की कठिनाइयाँ  

 

प्रश्न 17. सशक्त अभिप्रेरणा सीखने का प्रभावशाली घटक है 

A. इससे बालक स्वस्थ रहता है 

B. ध्यान करता है 

C. शीघ्र सीखता है 

D. प्रसन्न रहता है 

 

प्रश्न 18. हस्तशिल्प की शिक्षा दी जानी चाहिए 

A. मंदबुद्धि बालक को 

B. पिछड़े बालक को 

C. सामान्य बालक को 

D. प्रखर बुद्धि बालक को 

 

प्रश्न 19. छात्रों में चोरी करने की आदत को कैसे दूर किया जा सकता है? 

A. बालकों को पारितोषिक देकर  

B. उदाहरण देकर 

C. ताड़ना देकर

D. सजा देकर 

 

प्रश्न 20. अनुसंधान जो सामाजिक समस्या से सम्बन्धित होता है तथा विद्यालय की जनशक्ति के द्वारा विद्यालय में क्रियाकलापों के  सुधार हेतु संचालित किया जाता है___ कहलाता है। 

A. मौलिक अनुसंधान 

B. क्रियात्मक अनुसंधान 

C. सामाजिक अनुसंधान 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 21. उपलब्धि परीक्षण दिए जा सकते है 

A. दो  प्रकार से 

B. चार प्रकार से 

C. छः प्रकार से 

D. तीन प्रकार से

 

प्रश्न 22. बालकों का मुफ्त एवं अनिवार्य शिक्षा का अधिकार, 2009 देश  में लागू हुआ 

A. 1 अप्रैल, 2009 

B. 1 अप्रैल, 2010 

C. 1 नवंबर, 2009 

D. 1 नवंबर, 2010 

 

प्रश्न 23. NCF 2005 में कला शिक्षा को विद्यालय में जोड़ने का उद्देश्य है 

A. सांस्कृतिक विरासत की प्रशंसा करना 

B. छात्रों के व्यक्तिगत और मानसिक स्वास्थ्य को विकसित  करना 

C. केवल A सही है 

D. (A) और (B) दोनों सही है 

 

प्रश्न 24. जब बालक की परीक्षा द्वारा मापी हुई योग्यता के सही मूल्यांकन में स्थायित्व होता है, तब उस परीक्षा  को _____कहते  हैं। 

A. वैधता 

B. विश्वसनीयता 

C. वस्तुनिष्ठता 

D. इसमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 25. _______ में मापन की भूमिका सब साखी हुई कुशलताओं में निष्पादन का एक सम्पूर्ण अवलोकन देती है। 

A. निर्माणात्मक मूल्यांकन  

B. योगात्मक मूल्यांकन  

C. निदानात्मक मूल्यांकन  

D. इसमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 26. मनुष्य जीवन का आरम्भ मूलतः घटित है 

A. दो कोष 

B. केवल एक कोष 

C. कई कोष 

D. कोई कोष नहीं  

 

प्रश्न 27. शैशवावस्था की विशेषता नहीं  है 

A. शारीरिक विकास की तीव्रता 

B. दूसरों पर निर्भरता 

C. नैतिकता का होना 

D. मानसिक विकास में तीव्रता 

 

प्रश्न 28. गामक विकास से हमारा तात्पर्य मााँसपेलशयों के विकास से तथा  पैरों के उचित उपयोग 

A. मस्तिष्क और आत्मा 

B. अधिगम और शिक्षा  

C. प्रशिक्षण और अधिगम 

D. शक्ति और गति 

 

प्रश्न 29. ‘‘बीसवीं शताब्दी को बालक  की शताब्दी कहा जाता है।’’ यह  परिभाषा दी है 

A. मुर्रे 

B. एडलर 

C. क्रो व क्रो 

D. जे बी वाटसन 

 

प्रश्न 30. इस अवस्था को मिथ्या-परिपक्वता (Pseudo Maturity) का  समय भी कहा जाता है 

A. शैशवावस्था 

B. बालयावस्था 

C. किशोरावस्था 

D. प्रौढ़ावस्था 

खण्ड – II 

भाषा – I : हिन्दी 

इस खण्ड के कुल 30 प्रश्न है। सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

निर्देश (31-60): निम्नलिखित गद्यांश के आधार पर प्रश्नों के  उत्तर दीजिए। 

जब कुछेक व्यक्ति लाखों लोगों के भाग्य की डोर अपने हाथ में  थामे रहेंगे, तब तक जीवन का यह रूप कृत्रिम, अस्वाभाविक  और असभ्य बना रहेगा। अतः हमें उन सबको इस पाशविक चक्र  से मुक्त कराने की कोशिश करनी चाहिए। इसलिए सामाजिक भेदभाव, आर्थिक विषमता और राजनीतिक तानाशाही को मिटा दिया जाना चाहिए। जहां तक हमारे देश का सम्बन्ध है, गांधीजी  ने इनके खिलाफ संघर्ष किया और उसका सारा संघर्ष अहिंसा की  भावना पर आधारित रहा। उनके अनुसार अहिंसा का अर्थ है सर्वोदय अथार्त सबका उदय, सबका कल्याण। उन्होंने अपना सारा जीवन सर्वोदय के लिए समर्पित कर दिया। वे अत्यंत  विनीत थे। उन्होंने किसी भी प्रकार के सदाचार या निभ्रांतता  का  दावा नहीं  किया। उन्होंने धैर्यपूर्वक दूसरों के विचारों को सुना और ऐसे लोगों के साथ कभी भी अपना माथा गर्म नहीं किया।  इसी प्रकार का धैर्य आज के संसार में विजयी हो सकता है।  इसलिए गांधीजी का जीवन लोगों का आदर्श बन गया है। मानवता के लिए यह आशा है और उसके भविष्य के लिए एक  प्रेरणा। 

प्रश्न 31. इनमे से सार्वजनिक विशेषण किसमें है? 

A. गााँधीजी ने इनके ख़िलाफ़ संघर्ष किया 

B. इस पाशविक चक्र से मुक्त कराने 

C. उनके अनुसार अहिंसा का अर्थ है 

D. वे अत्यंत विनीत थे 

 

प्रश्न 32. इनमे से प्रत्यय से निर्मित शब्द  ? 

A. धैर्य  

B. कुछेक 

C. ख़िलाफ़  

D. कोशिश 

 

प्रश्न 33. इनमे से कौनसा शब्द संधि का उदाहरण नहीं है? 

A. संसार 

B. अत्यन्त 

C. सदाचार 

D. सामाजिक 

 

प्रश्न 34. ‘अस्वाभाविक’ शब्द में इनमें से क्या है? 

A. संधि और समास 

B. समास और उपसर्ग 

C. उपसर्ग और प्रत्यय 

D. उपसर्ग और संधि 

 

प्रश्न 35. इनमें से किसमें विशेषण का प्रयोग नहीं  हुआ है? 

A. लाखो लोगो के 

B. आर्थिक विषमता 

C. अहिंसा की भावना 

D. एक प्रेरणा 

 

निर्देश (36-40): निम्नलिखित गद्यांश के आधार पर प्रश्नों के  उत्तर दीजिए। 

वह बालक  अपने जीवन में संघर्ष ही करता रहा। लोग उससे कहते हैं कि यदि तुमने बचपन में पढ़ाई की होती तो ऐसे दिन नहीं देखने पड़ते। वह बचपन में पढ़ने भी गया लेकिन देवनागरी लिपि को वह नहीं  समझ सका। वह अक्सर आम के पेड़ पर  चढ़कर कच्चे-पके आम तोड़ता और दिन गुजारता। कभी वह दिवार पर चढ़कर बैठ जाता। प्यास लगने पर वह पानी पीता  और फिर दोस्तों के बीच चला जाता। वह एक भी पुस्तक ठीक से नहीं  पढ़ पाया। खाने में उसे उड़द की दाल पसंद थी। उसकी  ये आदत ही उसकी गरीबी और बेकारी का कारण बन गईं।  लेकिन उसने अब तक उम्मीद और आशा नहीं छोड़ी  है। 

प्रश्न 36. इनमे से कौनसा शब्द स्त्रीलिंग नहीं  है? 

A. लिपि  

B. पढ़ाई 

C. समझ 

D. संघर्ष 

 

प्रश्न 37. इनमे से कौनसा शब्द कारक परसर्ग के साथ प्रयुक्त होने पर ही बहुवचन में रूप बदलता है? 

A. बालक  

B. पुस्तक 

C. दीवार 

D. दाल 

 

प्रश्न 38. ‘तुमने पढ़ाई की होती तो ऐसे दिन नहीं देखने पड़ते’ यह  किस प्रकार का है? 

A. सामान्य भूत 

B. हेतु हेतु मद  भूत 

C. अपूर्ण भूत 

D. आसन्न भूत 

 

प्रश्न 39. इनमे से वह शब्द बताइए जिसका वचन अथवा लिंग किसी भी परिस्थिति में नहीं  बदलता? 

A. आलसी  

B. पानी 

C. दिन 

D. लिपि  

 

प्रश्न 40. इनमे से पुल्लिंग शब्द बताइए। 

A. उम्मीद 

B. आशा 

C. बचपन  

D. बेकारी 

 

प्रश्न 41. ‘आपका जीवन मंगलमय हो’ – यह वाक्य किस प्रकार का है? 

A. इच्छावाचक 

B. संदेह वाचक 

C. विधान (निश्चय) वाचक 

D. संकेतवाचक 

 

प्रश्न 42. ‘मेरा बड़ा भाई निशांत जासूसी पुस्तकें अधिक पड़ता है।’ – इस  वाक्य में उद्देश्य का विस्तार है 

A. निशान्त 

B. जासूसी 

C. मेरा बड़ा भाई 

D. पुस्तकें 

 

प्रश्न 43. अर्थ के आधार पर वाक्य का कौन सा इनमे से नहीं  हैं 

A. विस्मयबोधक 

B. विधानार्थक 

C. मिश्र 

D. प्रश्नात्मक 

 

प्रश्न 44. ‘पाखण्डी व्यक्ति’ के लिए उपयुक्त मुहावरा है 

A. बछिया के ताऊ 

B. बगुला भगत 

C. पैंतरेबाज 

D. भाई का लाल 

 

प्रश्न 45. ‘जमात में करामात’ का अर्थ है 

A. जमात में रहने वाले लोग खुराफात करते हैं 

B. जमात में रहकर लोग गड़बड़िया करते हैं 

C. साथ रहने से कुछ-न-कुछ गड़बड़ होती है 

D. एकता में शक्ति होती है 

 

प्रश्न 46. भाषा में बिम्ब के प्रकार हैं 

A. दो  

B. एक 

C. सात 

D. चार 

 

प्रश्न 47. भाषा सीखने का स्वाभाविक और मनोवैज्ञानिक क्रम है 

A. पढ़ना, सुनना, लिखना, बोलना 

B. बोलना, लिखना, सुनना, पढ़ना 

C. सुनना, बोलना, पढ़ना, लिखना 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 48. भाषा शिक्षण के सिद्धान्त  है 

A. प्रेरणा का सिद्धांत 

B. क्रिया द्वारा सीखने का सिद्धांत 

C. जीवन से जोड़ने का सिद्धांत 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 49. भाषा दक्षता (कौशल) विकास किया जा सकता है 

A. शुद्ध उच्चारण के माध्यम से 

B. लिपि  व वर्तनी का सही ज्ञान कराकर 

C. शब्द रचना का ज्ञान कराकर 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 50. रचना शिक्षण के मुख्य रूप होते हैं 

A. पांच 

B. तीन

C. दो  

D. सात 

 

प्रश्न 51. सस्वर वाचन का अभ्यास कराने के लिए सबसे उपयुक्त साधन क्या है?

A. आदर्श वाचन 

B. अनुकरण वाचन 

C. सामूहिक वाचन 

D. पाठ्य-पुस्तक वाचन 

 

प्रश्न 52. मौन वाचन कब शुरू करना चाहिए? 

A. तीसरी कक्षा से 

B. चौथी कक्षा से 

C. छठी कक्षा से 

D. दूसरी कक्षा से 

 

प्रश्न 53. ‘साइलेंट रीडिंग’ किसकी रचना है? 

A. डेचेणट   

B. स्मिथ 

C. ब्राइन  

D. पिन्टर  

 

प्रश्न 54. रेड़ियो की सीमाओ को कौन-सा श्रव्य साधन दूर कर सकता है? 

A. ग्रामोफ़ोन 

B. लिंग्वाफोन 

C. टेप रिकॉर्डर  

D. इनमे से कोई नहीं  

 

प्रश्न 55. ‘लिंग्वाफोन’ कैसा शैक्षिक उपकरण है? 

A. दृश्य 

B. श्रव्य 

C. दृश्य-श्रव्य 

D. इनमे से कोई नहीं  

 

प्रश्न 56. जिस उद्देश्य के लिए परीक्षण तैयार किया गया है, यदि वह उसकी पूर्ति करता है, तो वह कहलायेगा 

A. वैध परीक्षण 

B. विश्वसनीय परीक्षण 

C. वस्तुनिष्ठ परीक्षण 

D. विषयपरक परीक्षण 

 

प्रश्न 57. उपलब्धि परीक्षण निर्माण में समंकन योजना बनाने का उद्देश्य है 

A. निर्णय संबंधी असंगति को दूर करने में सहायक प्रदान करना 

B. प्रश्नों की संख्या निर्धारित करना 

C. छात्रों की कठिनाइयों का निर्धारण करना 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 58. सी सी ई प्रणाली में AI ग्रेड कितने प्रतिशत अंक प्राप्त करने वाले छात्र को प्रदान की जाएगी? 

A. 91-100 

B. 81-100 

C. 90-100 

D. 71-80 

 

प्रश्न 59. उपचारात्मक शिक्षण का उद्देश्य है 

A. छात्रों की त्रुटियों का पता लगाना 

B. विषय के के प्रति रुचि उत्पन्न करना 

C. छात्रों का पिछड़ापन दूर करना  

D. छात्रों का प्रगति का ज्ञान प्राप्त करना 

 

प्रश्न 60. सी बी एस ई ने किस वर्ष 10वीं की बोर्ड  परीक्षा  से सतत एवं समग्र मूल्यांकन प्रणाली लागू कर दी  है? 

A. वर्ष 2010-11 

B. वर्ष 2000-10 

C. वर्ष 2009 

D. वर्ष 2008 

Section – II

English Language – I

There are 30 questions in all in this Section. All questions are compulsory.

Direction (31-35): Read the passage carefully  and answer the questions that follow. 

People in the villages of Rajasthan lead a very  simple life. Their way of living has not changed  over the years. They live in circular huts. The walls  of these huts are covered with cow-dung. Every  hut has a small place for worship. The life of these people is full of difficulties. It is very hot in  summers and cold in winters. Water is a major  problem. Sometimes they have to walk a long  distance to get drinking water. For their agriculture  they depend on rain. But these people are very  brave. They have learnt to face difficulties and they  never lose hope. They also like to enjoy their life. Women like to wear dresses full of bright colours.  People living in villages in Rajasthan have a rich  tradition of music and dance. The people of  Rajasthan are very proud of their culture. 

Q 31. Which of the following words is a synonym for  ‘brave? 

A. Hardworking 

B. Prosperous 

C. Valiant 

D. Enthusiastic 

 

Q 32. The antonym of ‘bright’ is 

A. colourful 

B. dull 

C. transparent 

D. dark 

 

Q 33. The plural form of “circular” is 

A. Circulars 

B. Circularion 

C. Circulares 

D. Circula 

 

Q 34. ‘Their way of living’ can be replaced with the word 

A. livelihood 

B. liveliness 

C. lifelike 

D. lifestyle 

 

Q 35. Find the correct one word for the phrase  ‘countryside of a nation’. 

A. Rural 

B. Urban 

C. National 

D. Inhabitants 

 

Direction (36-40): Read the passage and answer  the questions that follow. 

Passage 

Most children start watching television long before  they enter school. Many doctors have come to the  conclusion that children up to the age of two years  should not watch TV. The doctors are of the view  that the first two years of life are very important  for the development of a child’s brain. Spending  time with parents and others. encourages learning  and healthy physical and social development. As  children get older, TV can be watched to a limited  extent Children preparing to enter school can learn  the alphabet and numbers from educational  programmes. They ran also learn about wildlife on  nature shows TV can be an excellent educator as  well as entertainer for children. 

Q 36. Both the words ‘Children’ and ‘Entertainer’ are 

A. nouns 

B. pronouns 

C. verbs 

D. adverbs 

 

Q 37. The verb in the clause ‘they enter school’ is in 

A. simple past tense 

B. simple present tense 

C. present perfect tense 

D. present continuous tense 

 

Q 38. Which of the following has the three degrees of the  adjective in their correct form? 

A. Poor, more poor, poorest 

B. Important, most important, importantest 

C. Old, older, oldest 

D. Thin, thinner, more thinner 

 

Q 39. In the phrase ‘a good thing’ the determiner used is 

A. good 

B. thing 

C. a thing 

D. “a”

 

Q 40. Conjunctions in the passage are 

A. that, and 

B. about, and 

C. that, also 

D. about, also 

 

Q 41. Which of the following sentences represents the  correct interrogative structure? 

A. How long will you take to finish your work? 

B. How did long you will take to finish your work? 

C. How long you take to finish your work? 

D. How long you will take to finish your work? 

 

Direction: In the following question, a sentence  has been given in Active Voice/Passive Voice. Out  of the four alternatives suggested, select the one  which best expresses the same sentence in  Passive/Active Voice. 

Q 42. She will write a letter. 

A. A letter shall be written by her. 

B. A letter will be written by her. 

C. She will have to write a letter. 

D. A letter will have to be written by her. 

 

Q 43. The passive voice form of the sentence ‘Who will  help you?’ will be 

A. By whom will you be helped? 

B. Whom will you be helped? 

C. You will be helped. 

D. Whom will be you are helped? 

 

Q 44. Consonants sounds are 

A. 21 

B. 24 

C. 27 

D. 26 

 

Q 45. Phonetic symbols are 

A. 44 

B. 40 

C. 48 

D. 52 

 

Q 46. Which one of the following is not included under  the principles of English teaching? 

A. Principle of natural process 

B. Prince If ‘le of purpose 

C. Principle of uprooting from culture 

D. Principle of selection 

 

Q 47. The criteria to choose a particular course for  particular class is called 

A. The Principle of Selection 

B. The Principle of Gradation 

C. The Principle of Proper order 

D. The Principle of Motivation 

 

Q 48. The unit of teaching in direct method is 

A. word 

B. sentence 

C. phrase 

D. None of these 

 

Q 49. Alphabetic method is also known as 

A. Word method 

B. Syllabic method 

C. Spelling method 

D. Phrase method 

 

Q 50. In which method teacher states rules and gives  examples? 

A. Inductive method 

B. Deductive method 

C. Translation method 

D. None of these 

 

Q 51. The best sequence for learning English language is 

A. Listening, Speaking, Reading, Writing 

B. Speaking, listening, Reading, Writing 

C. Listening, Speaking, Writing, Reading 

D. None of the above 

 

Q 52. A language has to be 

A. Phonetically correct 

B. Grammatically correct 

C. Alphabetically correct 

D. Systematically correct 

 

Q 53. Flash cards are useful type of 

A. Audio-visual aids 

B. Audio aids 

C. Visual aids 

D. None of these 

 

Q 54. A good text-book of English should possess 

A. reading material 

B. pictures and illustrations 

C. cultural content 

D. All of the above 

 

Q 55. It is of great utility in teaching English  pronunciation, accent and intonation. 

A. Epidiascope 

B. Films 

C. Linguaphone 

D. Radio 

 

Q 56. Latest scheme of evaluation outlined by the CBSE  namely 

A. Comprehensive and Continuous Evaluation 

B. Continuous and Comprehensive Evaluation 

C. Continuous and Communicative Evaluation 

D. None of the above 

 

Q 57. To cover all courses in minimum time, which type of  question should be asked? 

A. Short answer 

B. Objective type 

C. Essay type 

D. All of these 

 

Q 58. Unit test is an expression of 

A. Effective Evaluation 

B. Formative Evaluation 

C. Summative Evaluation 

D. Normative Evaluation 

 

Q 59. Pronunciation of students can be tested through  type questions 

A. essay 

B. objective 

C. short answer 

D. All of these 

 

Q 60. Oral test and examinations are intended to test 

A. reading 

B. comprehension 

C. expression 

D. All of these 

खण्ड – II 

भाषा – I : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

अधोलिखितं अपठितं गद्यांशम् आधारीकृत्य निम्नलिखिताः प्रश्नाः (31-35) समाधेया –

श्रवणकुमारः पितृभक्तः बालकः आसीत्। तस्य मातापितरौ नेत्रहीनौ आस्ताम् । सः सदा तयोः सेवां करोति स्म। 

एकदा श्रवणस्य पितरौ तम् अवदताम् – वत्स! आवां तीर्थयात्रां कर्तुम् इच्छावः । श्रवणकुमारः आज्ञाकारी पुत्रः आसीत् । सः पित्रो: आज्ञाम् अपालयत्। श्रवणकुमारः एकस्यां वहड्.गिकायां पितरौ उपावेशयत् अथ सः ताम् स्कन्धे धृत्वा तीर्थयात्रायै प्राचलत्। 

 

प्रश्नः 31. मातापितरौ’ इत्यस्य समासविग्रहः अस्ति 

(A) माता च पिता च 

(B) मातुः पितरः 

(C) मात्ता पितरौ 

(D) मात्रो पितरो 

 

प्रश्नः 32. ‘धृत्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः प्रयुक्तः? 

(A) क्त 

(B) शानच् 

(C) क्तवतु 

(D) क्त्वा 

 

प्रश्नः 33. ‘तीर्थयात्रायै’ इत्यस्य का विभक्तिः ? 

(A) षष्ठी 

(B) चतुर्थी 

(C) पञ्चमी 

(D) तृतीया 

 

प्रश्नः 34. ‘अपालयत्’ इत्यत्र लकारः अस्ति 

(A) लोट् लकार 

(B) लट् लकार 

(C) लुड्.लकार 

(D) लड्. लकार 

 

प्रश्नः 35. ‘श्रवणकुमारः आज्ञाकारी पुत्रः आसीत् अत्र विशेषणं अस्ति 

(A) श्रवणकुमारः 

(B) पुत्रः 

(C) आज्ञाकारी 

(D) आसीत् 

 

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा निम्नलिखितः प्रश्नाः ( 36-40) समाधेयाः- 

“भारतस्य उत्तरस्यां दिशि हिमालयो नाम नगाधिराजः वर्तते। स हिममण्डितैः दुर्गमैश्च निजशिखरैः प्रहरीव भारतस्य रक्षां करोति। दक्षिणदिशायां च हिन्दमहासागरः भारतमातुः चरण-प्रक्षालनं करोति। भारतदेश: कृषिप्रधानोऽस्ति। अस्यः जलम् अमृत-तुल्यम् अस्ति। यमुनाया: जलमपि पवित्रं मन्यते।” 

प्रश्नः 36. ‘दिशि’ इत्यस्मिन् पदे का विभक्तिः ? किम वचनंच? 

(A) षष्ठी – एकवचनम् 

(B) द्वितीया – एकवचनम् 

(C) सप्तमी – द्विवचनम् 

(D) सप्तमी – एकवचनम् 

 

प्रश्नः 37. ‘प्रहरीव’ अत्र सन्धिविच्छेदं कुरुत 

(A) प्रहरी + इव 

(B) प्रह + रीव 

(C) प्रहर + इव 

(D) प्र + हरीव 

 

प्रश्नः 38. ‘पवित्रतमा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) तरप् 

(B) तसिल 

(C) तमप् 

(D) तव्यत् 

 

प्रश्नः 39. ‘अस्त’ इति पदं लड्.लकारे परिवर्तयत 

(A) अत्ति 

(B) आसीत् 

(C) स्तः 

(D) सन्ति 

 

प्रश्नः 40. ‘निर्गताः’ इत्यत्र कः उपसर्गः? 

(A) निः 

(B) निस् 

(C) नि 

(D) निर् 

 

प्रश्नः 41. अधोलिखितवाक्यस्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुतः अहं ग्रामं गच्छामि। 

(A) मया ग्रामः गम्येत। 

(B) मया ग्रामम् गम्यते। 

(C) मया ग्रामे गम्यते। 

(D) मया ग्रामं गच्छामि। 

 

प्रश्नः 42. वाक्यमिदं संशोधयत 

बालाः दुग्धम् पिबामि। 

(A) बालाः दुग्धम् पिबति। 

(B) बालः दुग्धानि पिबन्ति। 

(C) बालाः दुग्धम् पिबन्ति। 

(D) बालाः दुग्धाः पिबन्ति। 

 

प्रश्नः 43. रेखाडि.कतं पदम् अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं करणीयम् 

जनाः लोभिनः वर्तन्ते। 

(A) के 

(B) किम् 

(C) कस्मिन् 

(D) कः 

 

प्रश्नः 44. रिक्तस्थानं पूरयित्वा सूक्ति संयोजयत 

संघे-शक्तिः कलौ ……. । 

(A) धर्म 

(B) कार्य 

(C) युगे 

(D) वर्ष 

 

प्रश्नः 45. “कवियों में कालिदास श्रेष्ठ है” अस्य वाक्यस्य संस्कृते अनुवादं कुरुत –

(A) कवेः कालिदासः श्रेष्ठः 

(B) कवि कालिदासः श्रेष्ठः 

(C) कवयोः कालिदासः श्रेष्ठः 

(D) कविषु कालिदासः श्रेष्ठः 

 

प्रश्नः 46. कात्यायनस्य काः सन्ति? 

(A) सूत्राणि 

(B) वार्तिकानि 

(C) मन्त्राणि 

(D) परिभाषासूत्राणि 

 

प्रश्नः 47. ‘इति + आदि’ इत्यत्र सन्धिः वर्तते 

(A) गुण संधिः 

(B) वृद्धिसंधिः 

(C) उपपदसंधिः 

(D) यण संधिः 

 

प्रश्नः 48. संस्कृतशिक्षणस्य उद्देश्यानि सन्तिः 

(A) भारतीसंस्कृते: ज्ञानम् 

(B) शुद्धोच्चारणम् 

(C) स्मरणशक्तेः वर्धनम् 

(D) सर्वाणि 

 

प्रश्नः 49. संस्कृतशिक्षणस्य प्राचीनपद्धतिः वर्तते 

(A) भण्डारपद्धतिः 

(B) पाठशालापद्धतिः 

(C) पाठ्यपुस्तकपद्धतिः 

(D) सम्भाषणपद्धतिः 

 

प्रश्नः 50. मौखिकपरीक्षायाः प्रकाराणि सन्तिः 

(A) शलाकापरीक्षा 

(B) शास्त्रार्थम् 

(C) भाषणम् 

(D) सर्वाणि 

 

प्रश्नः 51. चतुर्विंधभाषाकौशलेषु द्वितीयकौशलम् अस्ति 

(A) श्रवणम् 

(B) सम्भाषणम् 

(C) पठनम् 

(D) लेखनम् 

 

प्रश्नः 52. श्रवणकौशलस्य प्रमुखम् साधनम् अस्तिः 

(A) श्यामपट्टः 

(B) पुस्तकम् 

(C) गुरुमुखम् 

(D) चित्रम् 

 

प्रश्नः 53. सस्वरपठनं आवश्यकम् अस्ति 

(A) शुद्ध उच्चारणार्थम् 

(B) भावग्रहणार्थम् 

(C) काठिन्यनिवारणार्थम् 

(D) प्रश्नानाम् समाधानाय 

 

प्रश्नः 54. संस्कृतशिक्षणे कानि उपकरणानि प्रयुक्तानि सन्ति? 

(A) केवल श्रव्य उपकरणानि 

(B) केवल दृश्योपकरणानि 

(C) चित्राणि 

(D) दृश्य-श्रव्योपकरणानि 

 

प्रश्नः 55. अनुवादशिक्षणस्य विधयः सन्ति 

(A) पुस्तकविधिः 

(B) द्विभाषीविधिः 

(C) तुलना एवं अनुकरणविधिः 

(D) सर्वाः 

 

प्रश्नः 56. संस्कृतशिक्षणे परम्परागतसहायोपकरणम् अस्ति 

(A) दूरदर्शनम् 

(B) श्यामपट्टः 

(C) चित्रम् 

(D) आकाशवाणी 

 

प्रश्नः 57. संस्कृतशिक्षणे अन्वयस्य द्वितीयेः भेदः वर्तते 

(A) खण्डान्वयः 

(B) दण्डान्वयः 

(C) शब्दान्वयः 

(D) अर्थान्वयः 

 

प्रश्नः 58. संस्कृतभाषायाम् स्वराः सन्ति 

(A) य् व् र ल् 

(B) श् ष् स् ह 

(C) अ इ उ ऋ 

(D) ब् म् डन् 

 

प्रश्नः 59. संस्कृतभाषा सर्वाधिकसमीचीना भाषा कथ्यते 

(A) दूरदर्शनार्थम् 

(B) संगणकार्थम् 

(C) चित्रार्थम् 

(D) ध्वनिविस्तारकयन्त्रार्थम्

 

प्रश्नः 60. ‘बुनियादी शिक्षा’ केन प्रवर्तिता? 

(A) राजेन्द्रप्रसाद महोदयेन 

(B) एन. गोपाल स्वामी द्वारा 

(C) डॉ. सुनीतिकुमार चटर्जी द्वारा 

(D) महात्मागांधीमहोदयेन

खण्ड – III 

भाषा – II : हिन्दी

इस खण्ड में कुल 30 प्रश्न है । सभी प्रश्न अनिवार्य है ।

निर्देश (61-65): निम्नलिखित गद्यांश के आधार पर प्रश्नों के  उत्तर दीजिए। 

गत बीस वषों में भारत के प्रत्येक नगर में कारखानों की जितनी तेजी से वृद्धि हुई है। उससे वायुमण्डल पर बहुत प्रभाव पड़ा है क्योंकि इन कारखानों की चमनियों से चौबीसों घंटे निकलने   वाले धुँए ने सारे वातावरण को विषाक्त बना दिया है। सडको पर चलने वाले वाहनों की संख्या में तेजी से वृद्धि भी वायु प्रदूषण के लिए  पूरी तरह उत्तरदायी है। आज असंख्य प्रकार की सास और फेफड़ो की बीमारियााँ आम बात हो गई है। बढ़ती  हुई जनसँख्या, लोगो को शहरों की ओर पलायन भी अप्रत्यक्ष रूप  से प्रदूषण का कारण है। शहरों की बढ़ती जनसँख्या के लिए सुविधाए जुटाने के लिए वृक्षों और वनों को भी निरन्तर काटा जा रहा है। 

प्रश्न 61. उपरोक्त गद्यांश में तद्भव शब्द है 

A. धुएँ 

B. वृद्धि 

C. वायु 

D. प्रदूषण 

 

प्रश्न 62. ईकारान्त शब्द से निर्मित बहुवचन शब्द है 

A. उत्तरदायी  

B. बीमारियों 

C. सुविधाएं 

D. साँसें 

 

प्रश्न 63. क्रिया विशेषण है 

A. तेजी से होने वाली वृद्धि  

B. फेफड़ो की बीमारियाँ 

C. शहरों की ओर पलायन  

D. निरन्तर काटा जा रहा है 

 

प्रश्न 64. निम्नलिखित में से सार्वनामिक विशेषण है

A. इन कारखानों 

B. चौबीसों घण्टे 

C. गत बीस वर्षों  

D. असंख्य 

 

प्रश्न 65. निम्नलिखित में से कौनसा  अपूर्ण वर्तमान प्रयोग है 

A. आम बात हो गई है 

B. वनो को भी निरंतर काटा जा रहा है 

C. वायुमण्डल पर बहुत प्रभाव पड़ा है 

D. सारे वातावरण को विषाक्त बना दिया है 

 

निर्देश (66-70): निम्नलिखित काव्यांश के आधार पर  प्रश्नों के उत्तर दीजिए। 

थूके, मुझ पर त्रैलोक्य भले ही थकूे, 

जो कोई जो कह सके, कहे, क्यों चूके? 

छीने न मातृपद किन्तु भरत का मुझसे 

रे राम दुहाई करूं और क्या तुझसे 

कहते आते थे यही अभी नरदेही, 

माता न कुमाता, पुत्र कुपुत्र भले ही। 

अब कहे सभी यह हाय! विरुद्ध विधाता, 

है पुत्र पुत्र ही, रहे माता कुमाता। 

बस मैंने इसका बाह्य-मात्र की देखा, 

दृढ़ ह्रदय न देखा मृदुल गात्र ही  देखा। 

प्रश्न 66. कैकेया की किस मानसिक दशा की अभिव्यक़्ति उपरोक्त  काव्यांश में हो रही है? 

A. चिंता 

B. पश्चाताप और ग्लानि 

C. पुत्र प्रेम 

D. क्रोध 

 

प्रश्न 67. उपरोक्त काव्यांश का मूल भाव है 

A. छीने न मातृपद किन्तु भरत का मुझसे 

B. कहते आते थे यही अभी नरदेही 

C. जो कोई जो कह सके 

D. बस मैंने इसका बाह्य-मात्र की देखा 

 

प्रश्न 68. ‘बस मैंने इसका बाह्य-मात्र की देखा’ कथन का भाव है 

A. कैकेयी ने भरत को समझा नहीं  

B. वह भरत की शक्ति को पहचान गई 

C. भरत के मन को न समझ पाई 

D. वह माता का कर्तव्य न कर सकी 

 

प्रश्न 69. इस काव्यांश में मूल विचार है 

A. है पुत्र पुत्र ही, रहे माता कुमाता 

B. अब कहे सभी यह हाय! विरुद्ध विधाता 

C. हे! राम भरत को क्षमा करिए 

D. हे राम दुहाई करूं और क्या तुझसे? 

 

प्रश्न 70. इस काव्यांश का शिल्प सौन्दर्य है 

A. ‘बाह्य-मात्र’, ‘मृदुल गात्र’, जैसे तत्सम शब्दों के कारण 

B. सरल और सहज भावावेगमयी भाषा के कारण 

C. ‘माता न  कुमाता, पुत्र कुपुत्र’ उक्ति के कारण 

D. ‘थूके, मुझ पर त्रैलोक्य भले ही थकूे’ उक्ति के कारण 

 

प्रश्न 71. ‘सेठ ने  नौकर को पैसे दिए’ वाक्य है 

A. द्विकर्मक  

B. कर्तृ पूरक 

C. कर्म पूरक 

D. अकर्मक 

 

प्रश्न 72. ‘घाट घाट का  पानी पीना’ मुहावरे का अर्थ है 

A. विभिन्न नदियों का जल पीना 

B. एक नदी के विभिन्न घाटों का पानी पीना  

C. एक स्थान पर न रहना 

D. व्यापक अनुभव होना  

 

प्रश्न 73. ‘‘मै उस लड़की से मिला था जिसकी किताब खो गई थी’’ यह  वाक्य 

A. सरल वाक्य है 

B. मिश्र वाक्य है 

C. संयुक्त वाक्य है 

D. कर्तृवाच्य वाक्य है 

 

प्रश्न 74. ‘‘शेर की तरह दहाड़ने वाले आप भीगी बिल्ली कैसे बन गए?’’ रेखांकित पदबंध है 

A. विशेषण पदबंध 

B. सर्वनाम पदबंध  

C. संज्ञा पदबंध 

D. क्रिया पदबंध  

 

प्रश्न 75. ‘‘अपराधी ने सारी बातें साफ-साफ कह दी।’’ वाक्य में ‘साफ साफ’ अव्यय है 

A. विस्मयादिबोधक 

B. सम्बन्धबोधक 

C. क्रिया-विशेषण 

D. समुच्चयबोधक 

 

प्रश्न 76. निगमन विधि 

A. मनोवैज्ञानिक विधि है 

B. अ-मनोवैज्ञानिक है 

C. कुछ कह नहीं  सकते 

D. उक्त कोई नहीं  

 

प्रश्न 77. ‘‘पाठोपरान्त मूल्यांकन’’ किसे कहते है 

A. पाठ पढ़ाने से पूर्व का 

B. पाठ पढ़ाते समय का 

C. पाठ पढ़ाने के बाद का 

D. घर पर का 

 

प्रश्न 78. प्रारम्भिक अवस्था में बालक  भाषा सीखता है 

A. निरीक्षण , अनुकरण, श्रवण द्वारा 

B. निरीक्षण, श्रवण, अनुकरण द्वारा 

C. श्रवण, निरीक्षण, अनुकरण द्वारा 

D. श्रवण, अनुकरण, निरीक्षण द्वारा 

 

प्रश्न 79. वाक्य विश्लेषण के शिक्षण हेतु उपयुक्त विधि है 

A. आगमन विधि 

B. निगमन विधि 

C. गीत-अभिनय विधि 

D. ये विधि 

 

प्रश्न 80. वाक्य की पूर्णतया के लिए आवश्यक है 

A. योग्यता 

B. आकांक्षा 

C. आशक्ति 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 81. मौन वाचन से क्या लाभ है 

A. ज्ञान की वृद्धि 

B. अवकाश के समय का सदुपयोग 

C. खरीदी गई किताब का सदुपयोग 

D. शारीरिक वृद्धि 

 

प्रश्न 82. बालक  परिवार में रहकर कैसी भाषा सीख जाता है?

A. सांकेतिक भाषा 

B. लिखित भाषा 

C. बोलचाल की भाषा 

D. कोई नहीं  

 

प्रश्न 83. समतल पर बिखरी सामग्री को बहुत तेज प्रकाश द्वारा पर्दे पर प्रतिबिम्ब किया जा सकता है 

A. फिल्म-स्ट्रिप के माध्यम 

B. स्लाइड  के माध्यम से 

C. एपीडायस्कोप के माध्यम से 

D. मैजिक लालटेन के माध्यम से 

 

प्रश्न 84. दृश्य-श्रव्य सामग्री की आवश्यकता निम्न  में से किस विधि के  लिए आवश्यक नहीं  है 

A. समस्या-समाधान विधि 

B. व्याख्यान विधि 

C. योजना विधि 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 85. निम्न  में से प्रक्षेपित सामग्री नहीं  है 

A. फिल्म 

B. ओपेक प्रोजेक्शन 

C. बुलेटिन बोर्ड 

D. फिल्म  खण्ड 

 

प्रश्न 86. शिक्षण में सबसे महत्वपूर्ण कार्य है 

A. विषय निर्धारण 

B. उद्देश्य निर्धारण 

C. बिन्दु निर्धारण 

D. समय निर्धारण 

 

प्रश्न 87. शैक्षिक मूल्यांकन  के उद्देश्य होते है 

A. पाच 

B. सात 

C. तीन 

D. आठ 

 

प्रश्न 88. मौन वाचन का मूल्यांकन  किस परीक्षा  के द्वारा किया जा सकता है 

A. पूर्ति परीक्षा  

B. सत्यासत्य परीक्षा  

C. बहुविकल्पीय परीक्षा  

D. इन तीनों से 

 

प्रश्न 89. निदान की परीक्षण विधि के प्रकार होते है 

A. सात 

B. दो

C. चार 

D. आठ 

 

प्रश्न 90. शिक्षार्थियों के सतत एवं समग्र मूल्यांकन पर प्रभावी जोर दिया गया 

A. राष्ट्रीय शिक्षा नीति, 1986 में 

B. प्रथम राष्ट्रीय शिक्षा नीति में 

C. मुदालियर आयोग की सिफारिशों में 

D. उपरोक्त में से कोई नहीं  

Section – III

English Language – II

There are 30 questions in this section. All questions are compulsory. 

Direction (61-90): Read the poem carefully and  answer the following questions: 

When to the sessions of sweet silent thought I summon up remembrance of things past, I sigh the lack of many a things I sought, And with old woes new wail my dear time’s waste Then I can drown an eye, unused to flow, For precious friends bid in the death’s dateless  night, And weep a fresh love’s long-since-cancelled woe, And moon the expense of many a vanished sight. 

Q 61. ‘sessions of sweet salient thought’ is an example of 

A. alliteration 

B. assonance 

C. imagery 

D. simile 

 

Q 62. The rhyme scheme in the poem is 

A. abba 

B. abab 

C. baab 

D. bacd 

 

Q 63. Which of the following words taken from the poem  is an example of personification? 

A. eye 

B. time 

C. love’s 

D. moon 

 

Q 64. Pick out the correct example of metaphor. 

A. eyes like two lamps 

B. the ship of life moves on 

C. rosy lips and cheeks 

D. as while as snow 

 

Q 65. What is hidden in ‘death’s dateless night’? 

A. beloved 

B. poet 

C. friend 

D. eye 

 

Q 66. Fill in the blank with an appropriate ‘model’? He is ill. He ……. See a doctor. 

A. can 

B. would 

C. could 

D. must 

 

Q 67. Fill in the blank with the appropriate preposition.  He is angry ….. me. 

A. on 

B. upon 

C. with 

D. at 

 

Q 68. Elegy is a 

A. praise of a political leader 

B. lamenting the death of a dear one 

C. evaluating the work of people 

D. eulogizing the birth of a child 

 

Q 69. The subject matter of the sonnet is 

A. biography of a person 

B. courage 

C. love 

D. revenge 

 

Q 70. Drama differ from poetry as 

A. it has metaphor 

B. it has action 

C. It has rhyme scheme 

D. it is always written in stanzas 

 

Q 71. Diphthongs are 

A. pure vowel sounds 

B. pure consonant sounds 

C. semi vowel sounds 

D. combination of two pure vowels 

 

Q 72. Which of the following does not have /i:/sound? 

A. Week 

B. Bean 

C. Deep 

D. Pretty 

 

Q 73. Pick-out the incorrect transcription. 

A. pool/pu:l/ 

B. fool /fu:l/ 

C. tool /tu:l/ 

D. foot /fu:t/ 

 

Q 74. How many fricative sounds are there in English? 

A. 8 

B. 7 

C. 9 

D. 6 

 

Q 75. The correct transcription of ‘thick’ is 

A. /’θɪk/ 

B. /’ɪθk/ 

C. /’θkɪ/ 

D. /’ɪkθ/ 

 

Q 76. Which of the following is not true of first language  acquisition? 

A. It is universal 

B. It is natural

C. It does not require formal instruction 

D. It requires formal instruction 

 

Q 77. Evaluation does not ascertain 

A. the educational standard of the institution 

B. the administration standard of the institution 

C. the teaching standard of the institution 

D. the efficiency of the teachers of the institution 

 

Q 78. Which of the following is not part of the traditional  classroom? 

A. Text-Book 

B. Chalk 

C. Computer Network 

D. Blackboard 

 

Q 79. To motivate and create interest among children  Harold Palmer does not suggest 

A. competition 

B. game like exercise 

C. repetition 

D. minimum of confusion 

 

Q 80. Error correction does not require 

A. to attend to errors in a sensitive way 

B. to embarrass the learner tough correction 

C. to develop a task wherein students can use  language frame 

D. to provide good model of an expanded  grammatical 

 

Q 81. Which of the following skills will not be  strengthened by using textbook as material for  teaching? 

A. Effective Writing 

B. Comprehension skill 

C. Grammar skill 

D. Communication Skill 

 

Q 82. One should not learn English because 

A. It is a language of knowledge 

B. it is window to the world 

C. it is the language of British rulers 

D. it is the language of liberal, modern thinking 

 

Q 83. The students learn patterns of language by  repeating model sentences that teacher provides.  They memorise set phrases and receive positive  reinforcement from their teacher when they  perform drills. This method is 

A. audio-lingual method 

B. communicative approach 

C. total physical response 

D. the silent way 

 

Q 84. The students take all subjects in English medium.  They take part in class and school activities with  students of their age who speak English. This  approach is 

A. task based learning 

B. grammar learning 

C. immersion 

D. translation method 

 

Q 85. Natural approach of learning language was  developed by 

A. Krashen and Terell 

B. Chomsky 

C. Berlitz 

D. Henri Goiuns 

Direction (86-90): Read the passage carefully  and answer the following questions. 

First of all, I need work and a decent wage for my  work. Aristotle defined happiness, not as a sum of  pleasures, but as unimpeded activity. I want work  which is hard but interesting. I am exceptionally  lucky because I can choose my own work to a large extent. If I want respite from science I can go and  be a war correspondent, or write children’s stories,  or make political speeches. I require friendship. Particularly I require friendship  of my colleagues and comrades in scientific and  political work. I want the society of equals who will  criticize me and whom I can criticize. 

Q 86. Conjunction in sentences 3 is 

A. want 

B. hard 

C. but 

D. interesting 

 

Q 87. According to Aristotle, happiness is 

A. a sum of Aristotle, happiness is 

B. unimpeded activity 

C. impeded activity 

D. hard work 

 

Q 88. The author requires friendship of 

A. political leaders 

B. teachers 

C. fellow workers 

D. young children 

 

Q 89. How many connectors are there in sentences 5? “If  I want respite ………. political speeches.” 

A. 2 

B. 3 

C. 4 

D. 5 

 

Q 90. Why does the narrator want work? 

A. To get decent wages 

B. To make friend 

C. To get happiness 

D. To write children’s stories 

खण्ड – III 

भाषा – II : संस्कृत 

अत्र त्रिंशत् प्रश्नानि सन्ति। सर्वे प्रश्नाः समाधेयाः।

प्रस्तुतं गद्यांशम् आधारीकृत्य निम्नप्रश्नाः (61-65) समाधेयाः भूलोके परमेश्वरः समस्तमपि भूतजातम् उद्योगनिरतं निर्मितवान्। तथा हि पृथ्वी चक्रवत् भ्रमति, वसन्तादीन् ऋतूंश्च चालयति । सूर्यो द्वादशराशिषु भ्रमन् जगत् प्रकाशयति । वायुः सर्वेषां जीवं सञ्चारयति। जलं नदीनदादिभिः सेचनक्रियाभिः सस्यकार्यं करोति। सर्वमेतत् । सर्वमेतत् यत भूतजातं स्वभावत एव उद्योगनिरतं वर्तते। सर्वेषामेव कार्याणां कृते उद्यमः परमावश्यकः। केवलेन मनोरथेन न कोऽपि जनः कामपि सिद्धि लभते । पुरुषार्थहीना जना न किमपि कर्तुं शक्ताः पुरुषार्थं विना सकलोऽपि समाजः निष्क्रियः निरर्थकश्च भवेत् । उद्यागेन विना न कोऽपि सुखं प्राप्नोति । अनुद्योगः मानवस्य बलीयान् रिपुः सः खलु सदैव दु:खस्य कारणम् उद्योगेनैव सर्वं सिध्यति, अनुद्योगेन च नश्यति। 

प्रश्नः 61. ‘निर्मितवान्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? 

(A) शतृ 

(B) शानच् 

(C) क्तवतु 

(D) ण्वुल् 

 

प्रश्नः 62. ‘नदीनदादिभिः’ इत्यत्र का विभक्तिः ? 

(A) चतुर्थी बहुवचनम् 

(B) तृतीया बहुवचनम् 

(C) षष्ठी बहुवचनम् 

(D) पञ्चमी बहुवचनम् 

 

प्रश्नः 63. ‘अनुद्योगः’ इत्यत्र कः समासः? 

(A) बहुव्रीहिः 

(B) उपपदसमासः 

(C) नञ् तत्पुरुषः 

(D) कर्मधारयः 

 

प्रश्नः 64. ‘सकलोऽपि’ इत्यस्य संधिविच्छेदः करणीयः 

(A) सकलो + अपि 

(B) सकल + अपि 

(C) सकलः + अपि 

(D) सकलो + पि 

 

प्रश्नः 65. ‘उद्योगेनैव’ इत्यत्र कः संधिः अस्ति? 

(A) गुणसंधिः 

(B) वृद्धि संधिः 

(C) यण संधिः 

(D) पररुपसंधिः  

 

अधोलिखितं अपठितं पद्यांशं आधारीकृत्य निम्नप्रश्नाः (66 70) समाधेया –

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तवन्तु, 

लक्ष्मी समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्। 

अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा, 

न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः।। 

प्रश्नः 66. ‘निन्दन्तु’ इत्यत्र कः लकारः? 

(A) लट् लकारः 

(B) लृट् लकारः 

(C) लोट लकारः 

(D) लड्. लकार: 

 

प्रश्नः 67. ‘समाविशतु’ पदस्य विच्छेदं कुरु 

(A) सम् + आ + विश् + लोट 

(B) समा + विश् + लोट 

(C) समा + विशतु 

(D) सम् + आ + विश + लट् 

 

प्रश्नः 68. ‘यथेष्टम’ इत्यस्य संधिविच्छेदः करणीयः 

(A) यथेष्ट + अम् 

(B) यथा + इष्टम् 

(C) यथा + एष्टम् 

(D) यथेष् + टम्

 

प्रश्नः 69. धीरा’ इति पदं कस्मिन् लिड्.गे प्रयुक्तमस्ति? 

(A) पुल्लिड्.गे 

(B) स्त्रीलिड्.गे 

(C) नपुंसकलिड्.गे 

(D) सर्वलिड्.गे 

 

प्रश्नः 70. न्याय्यात पथः प्रविचलन्ति वाक्यमिदं लोट्लकारे परिवर्तयत 

(A) न्याय्यात् पथः प्रविचलष्यिति। 

(B) न्याय्यात् पथः प्रविचलेत्। 

(C) न्याय्यात् पथः प्रवचिलन्तु। 

(D) न्याय्यात् पथः अविचलत्। 

 

प्रश्नः 71. पाणिनीयशिक्षायाम् वर्णानाम् संख्या वर्तते 

(A) 63 या 64 

(B) 40 या 500 

(C) 32 या 33 

(D) 26 या 27 

 

प्रश्नः 72. व्याकरणे लोपस्य तात्पर्यम् अस्ति 

(A) विस्मरणं लोपः 

(B) अदृश्य लोपः 

(C) अश्रवणं लोपः 

(D) अदर्शनं लोप: 

 

प्रश्नः 73. ‘सः गच्छति’ वाक्यस्यास्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुत 

(A) सः गम्यते 

(B) सा गच्छति 

(C) तेन गम्यते 

(D) मया गम्यते 

 

प्रश्नः 74. “सर्वे गुणा: ……..आश्रयन्ति।” रिक्तस्थानम् पूरयित्वा सूक्ति निर्मापयत –

(A) निधानम् 

(B) काञ्चनम् 

(C) सौन्दर्यम् 

(D) ज्ञानम् 

 

प्रश्नः 75. “सः तण्डुलेन ओदनं पचति।” वाक्यमिदं संशोधयत 

(A) सः तण्डुलान् ओदनं पचति। 

(B) स तण्डुलेन ओदनं पचति। 

(C) स तण्डुलानं ओदनं: पचति। 

(D) सः तण्डुलात् ओदनम् पचति। 

 

प्रश्नः 76. शिक्षणशब्दे मूलधातु वर्तते 

(A) शिक्ष 

(B) शिस् 

(C) शास् 

(D) शिक्षा  

 

प्रश्नः 77. अभ्यान्तरप्रयत्नाः सन्ति 

(A) पञ्च 

(B) सप्त 

(C) एकादश 

(D) चत्वारः 

 

प्रश्नः 78. पाणिनीयव्याकरणे स्वराः सन्ति 

(A) दीर्घप्लुतौ 

(B) अनुनासिकाः 

(C) उदात्तानुदात्तस्वरिताः 

(D) उदात्तानुदात्तौ 

 

प्रश्नः 79. महाभाष्यकारः कः अस्ति? 

(A) पाणिनिः 

(B) पतञ्जलिः 

(C) कात्यायनः 

(D) भट्टोजी दीक्षितः 

 

प्रश्नः 80. ‘पञ्चगंगम’ इत्यत्र समासः अस्ति 

(A) बहुव्रीहिः 

(B) कर्मधारय 

(C) द्विगुः 

(D) अव्ययीभावः 

 

प्रश्नः 81. संस्कृतभाषाकौशलस्य अन्तिमं कौशल विद्यते 

(A) श्रवणम् 

(B) पठनम् 

(C) लेखनम् 

(D) सम्भाषणम् 

 

प्रश्नः 82. उष्म वर्णानाम् क्रमः कः? 

(A) श् य् स् ह् 

(B) ष् श् स् ह् 

(C) स् ष् श् ह 

(D) ह् ष् स् श् 

 

प्रश्नः 83. प्रथमाविभक्तिः कस्मिन् अर्थे भवति? 

(A) उपमार्थे 

(B) कारणार्थे 

(C) लिंगपरिमाणवचनमात्रे 

(D) परिभाषार्थे 

 

प्रश्नः 84. ‘छात्राः पठेयुः’ इत्यत्र क्रियायाः लकार: अस्ति 

(A) लट् लकारः 

(B) लोट् लकारः 

(C) विधिलिड्. लकारः 

(D) लृट् लकारः 

 

प्रश्नः 85. पाठयोजनाया आविर्भावः अभवत् 

(A) समाजशास्त्रेण 

(B) लोट् लकारः 

(C) विधिलिड्. लकारः 

(D) लृट् लकार: 

 

प्रश्नः 86. मूल्याड्कनस्य कति भेदाः सन्ति? 

(A) एकम् 

(B) द्वौ 

(C) चत्वारः 

(D) पञ्च 

 

प्रश्नः 87. संस्कृतशिक्षणे मौखिकाभिव्यक्तेः साधनमस्ति 

(A) कवितापाठः 

(B) कथावाचनम् 

(C) चर्चा परिचर्चा 

(D) सर्वे 

 

प्रश्नः 88. व्याकरणपाठयोजनायाम् नास्ति 

(A) छात्राणां शब्दभण्डारस्य अभिवर्धनम् 

(B) शुद्धसंस्कृतलेखनस्य योग्यतोत्पादनम् 

(C) विचाराभिव्यक्तेः शक्तपुत्पादनम् 

(D) अत्यधिकं धनार्जनम् कर्तुं क्षमतोत्पादनम्। 

 

प्रश्नः 89. त्रिभाषासूत्रे संस्कृतस्य स्थानम् वर्तते 

(A) वैकल्पिकम् 

(B) अनिवार्यम् 

(C) आवश्यकम् 

(D) नास्त्येव 

 

प्रश्नः 90. उपचारात्मकशिक्षणेन किं भवति? 

(A) छात्राणाम् त्रुटिनिवारणम् 

(B) पठनस्य पुनर्पुनः अभ्यासः 

(C) लेखनकलासु निपुणता 

(D) सर्वे

 

खण्ड – IV (a)

गणित तथा विज्ञान

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 91. (1/2)% का दशमलव में मान क्या होगा? 

A. 0.0005 

B. 0.005 

C. 0.05 

D. 0.5 

 

प्रश्न 92. राजीव की 5 वर्ष पूर्व की आयु तथा 9 वर्ष बाद की आयु का गुणनफल 15 है। राजीव की वर्तमान आयु क्या है? 

A. 6 साल 

B. 7 साल 

C. 5 साल 

D. 8 साल 

 

प्रश्न 93. दिए गए चित्र में एक सरल रेखा है जिस पर  किरण आपतित है। यदि a : b =2:1 हो, तो a का मान  क्या होगा? 

A. 130 

B. 100 

C. 120 

D. 140 

 

प्रश्न 94. किसी △ABC में 3∠A = 4∠B = 6∠C हो, तो ∠A=? 

A. 60° 

B. 80° 

C. 120° 

D. 140° 

 

प्रश्न 95. दी गई आकृति में वृत्त का केन्द्र O है तथा ∠ACB=  400 हो, तो ∠AOB=? 

 

A. 30° 

B. 40° 

C. 60° 

D. 80° 

 

प्रश्न 96. एक वृत्त की त्रिज्या 3 गुनी करने पर नई परिधि अपनी पूर्व परिधि से कितनी गुनी होगी? 

A. 3 

B. 1/3 

C. 9 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 97. एक कमरा 12 मी लम्बा, 9 मी चौड़ा तथा 8 मी ऊँचा है। इसमें  अधिकतम किस लंबाई का बास रखा जा सकता है? 

A. 17 मी 

B. 16 मी 

C. 15 मी 

D. 15 मी 

निर्देश (98-99): विभिन्न नगरों में एक परीक्षा  में बैठने  वाले उम्मीदवारों की संख्या (लाखों में) तथा इसमें पास व फेल  होने वाले का अनुपात दिया गया है। भलीभांति अध्ययन कर  निम्न  प्रश्नों के उत्तर दीजिए। 

नगर  उम्मीदवारों की संख्या (लाखों में) पास एवं फेल होने वालो का अनुपात
A 1.25 7:3
3.14 5:3
1.08 4:5
2.27 1:3
1.85 3:2
2.73 7:5

प्रश्न 98. नगर E से परीक्षा  में पास होने वाले उम्मीदवारों की संख्या  कितनी है? 

A. 13000 

B. 1110000 

C. 113000 

D. 111000 

 

प्रश्न 99. परीक्षा  में फेल  होने वाले छात्रों की सर्वाधिक संख्या किस नगर की है? 

A. F 

B. C 

C. B 

D. D 

 

प्रश्न 100. आयत चित्र प्रतिशत करता है

A. असतत वर्गीकृत बारम्बारता बंटन

B. अवर्गीकृत बारम्बारता बंटन 

C. सतत वर्गीकृत बारम्बारता बंटन

D. उपरोक्त सभी 

निर्देश (101-102): दिए गए चित्र में विभिन्न विद्यालयों में पढ़ने वाली लड़कियों का प्रतिशत दिया गया है। सावधानी से  पढ़कर निम्न  प्रश्नो के उत्तर दीजिए। 

प्रश्न 101. विद्यालय T में लड़को की संख्या है 

A. 500 

B. 600 

C. 750 

D. 850 

 

प्रश्न 102. विद्यालयों P तथा Q में कुल  मिलाकर विद्यार्थियों की औसत संख्या है 

A. 1425 

B. 1575 

C. 1450 

D. 2750 

 

प्रश्न 103. गणित की प्रकृति है 

A. यह तार्किक है 

B. यह कठिन है 

C. यह अलंकारित है 

D. यह औसत विद्यार्थियों के लिए नहीं  है 

 

प्रश्न 104. अभ्यास शिक्षण निम्न  में से सहयोग करता है 

A. अधिगम स्थानांतरण में वृद्धि करने 

B. समस्या के हल की समझ बढ़ाने 

C. सैद्धांतिक ज्ञान का उपयोग बढ़ाने की क्षमता का विकास करने 

D. किसी समस्या के शीघ्र कार्य करने 

 

प्रश्न 105. क्रियात्मक गणित का महत्व है 

A. प्रत्यक्ष अनुभव 

B. स्वयं करके सीखना 

C. अवधारणाओं का स्पष्ट एवं स्थायी होना 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 106. गणित की भाषा का अंग है 

A. संकेत 

B. संख्या-संख्या चर 

C. सूत्र 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 107. गणित शिक्षण का किस विषय में महत्व है 

A. समुदाय 

B. विज्ञान 

C. सिद्धान्त  एवं तर्क 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 108. अंकगणित शिक्षण की उपयुक्त विधि है 

A. प्रोजेक्ट विधि 

B. प्रदर्शन विधि 

C. विश्लेषण विधि 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 109. एक अध्यापक कक्षा-शिक्षण में किस उद्देश्य को प्राप्त करता है 

A. ज्ञानात्मक 

B. भावात्मक 

C. मनश्चालक 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 110. एक अध्यापक कक्षा-शिक्षण में किस उद्देश्य को प्राप्त करता है 

A. ज्ञानात्मक 

B. भावात्मक 

C. मनश्चालक

D. ये सभी 

 

प्रश्न 111. गणित शिक्षण में अध्यापक की मुख्य भूमिका है 

A. दार्शनिक 

B. मित्र 

C. परामर्शक 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 112. गणित शिक्षण की मुख्य विधि है 

A. व्याख्यान विधि 

B. प्रदर्शन विधि 

C. आगमन-निगमन विधि 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 113. यदि (√3)3 × 92 = 3n × 3√3 हो तो n का मान क्या होगा? 

A. 3 

B. 2 

C. 5 

D. 6 

 

प्रश्न 114. 2x + 4y – 8xy -1 = ? 

A. (1 + 4y) (2x – 1) 

B. (1 – 4y) (2x – 1) 

C. (1 – 4y) (2x + 1) 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 115. यदि 3x + 7y = 75, 5x – 5y = 25, तब (x + y) का मान क्या होगा? 

A. 17 

B. 16 

C. 18 

D. 15 

 

प्रश्न 116. √625 + √484 का मान क्या होगा? 

A. 47 

B. 56 

C. 52 

D. 35 

 

प्रश्न 117. 3√√(0.000729) + 3√(0.008) का मान होगा 

A. 0.1 

B. 0.5 

C. 0.06 

D. 0.8 

 

प्रश्न 118. साधारण ब्याज की किस दर से कोई धन 8 वर्ष में दोगुना हो जाएगा? 

A. 11.0% 

B. 12.5% 

C. 12% 

D. 13 5% 

 

प्रश्न 119. यदि (a + b) : (b + c) : (c + a) = 6 : 7 : 8 तथा a + b  + c तब c = 

A. 6 

B. 7 

C. 8 

D. 14 

 

प्रश्न 120. नीना और मीना ने क्रमशः रु. 30000 तथा रु.45000 के निवेश से  व्यापार प्रारम्भ किया। 2 वर्ष बाद रु.150000 के लाभ में से मीना का भाग क्या होगा?

A. रु. 30000 

B. रु. 45000 

C. रु. 75000 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 121. एक न्यूटन कितने डाइन के तुल्य  है? 

A. 104 

B. 105 

C. 103 

D. 106 

 

प्रश्न 122. निम्न  में से कौन सी ऊष्मा संचरण की विधि में आवश्यक रूप से माध्यम की आवश्यकता नहीं  होती है? 

A. चालन 

B. संवहन 

C. विकिरण 

D. सभी में आवश्यकता नहीं  

 

प्रश्न 123. वायु में ध्वनि का वेग 332 मी/से है। यदि वायु के दाब को दोगुना कर दिया जाए, तो ध्वनि का वेग होगा। 

A. 900 मी/से 

B. 664 मी/से 

C. 166 मी/से 

D. 332 मी/से 

 

प्रश्न 124. पृथ्वी के पृष्ठ से पलायन वेग का मान है 

A. 11.2 किमी/से 

B. 11.2 मी/से 

C. 11.2 सेमी/से 

D. 11.2 लममी/से 

 

प्रश्न 125. प्राकृतिक रेशे हैं 

A. कपास 

B. ऊन 

C. सिल्क 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 126. पोर्टलैंड सीमेंट में CaO और SIO2 का संगठन प्रतिशत है 

A. 40-45 और 10-15 

B. 85-90 और 40-45 

C. 60-68 और 17-24 

D. 3-10 और 80-90 

 

प्रश्न 127. वेब ब्राउजर के उिाहरण हैं 

1) मोजिला 

2) ओपेरा 

3) नेटस्केप नेवीगेटर

4) नेटस्केप 

5) इंटरनेट एक्स्प्लोरर

6) मोजिला फायरफॉक्स 

A. 1, 5 और 6 

B. 2, 3 और 4 

C. 1, 2 और 3 

D. ये सभी 

 

प्रश्न 128. क्षुद्रग्रह निम्न  की कक्षाओं के बीच पाए जाते हैं 

A. शनि एवं बृहस्पति ग्रह 

B. मंगल एवं बृहस्पति ग्रह 

C. पृथ्वी एवं मंगल ग्रह 

D. शनि एवं यूरेनस ग्रह 

 

प्रश्न 129. निम्न  के लिए ‘सोनार’ तार्किक काम में ली जाती है 

A. जल में स्थित पिंडों की दूरी , दिशा एवं चाल नापने के लिए 

B. वायु में स्थित पिंडों की दूरी , दिशा एवं चाल नापने के लिए 

C. जल में स्थित पिंडों की दूरी एवं  दिशा नापने के लिए 

D. वायु में स्थित पिंडों की दिशा एवं चाल नापने के लिए 

 

प्रश्न 130. नीचे दी गई अभिक्रिया के संदर्भ में कौन सा कथन असत्य है 

2PbO(s) + C(s) →2PbS(s) + CO2(g) 

(i) सीसा अपचयित हो रहा है 

(ii) कार्बन डाई ऑक्साइड उपचयित हो रहा है 

(iii) कार्बन उपचयित हो रहा है 

(iv) लेड ऑक्साइड अपचयित हो रहा है 

A. (i) और (ii) 

B. (i) और (iii) 

C. (ii) और (iii) 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 131. निम्नलिखित रासायनिक अभिक्रिया के उत्पाद लिखिए 

ऊष्मा ऊष्मा

2FeS04 .7H20 🔺⟶M 🔺⟶X + Y + Z 

A. M = FeS04, X = FeO,Y = S02,Z = S03 

B. M= Fe2(S04)3, X = Fe203, Y = S02, Z= H2

C. M = FeS04, X = Fe203, Y = SO2, Z = S0

D. M = Fe2 (SO4)3, X = FeO, Y = S02, Z = H2

 

प्रश्न 132. वाष्पीकरण की गुप्त ऊष्मा है 

A. ताप की वह माना जो 10 ग्राम द्रव को वायुमण्डलीय दाब और द्रव के क्वथनांक पर गैसीय अवस्था में परिवर्तन करने के  लिए आवश्यक होती है। 

B. ताप की वह माना जो 1 लीटर द्रव को वायुमण्डलीय दाब और द्रव के क्वथनांक पर गैसीय अवस्था में परिवर्तन करने के लिए  आवश्यक होती है 

C. ताप की वह माना जो 1 मिली द्रव को वायुमण्डलीय दाब और द्रव के क्वथनांक पर गैसीय अवस्था में परिवर्तन करने के लिए  आवश्यक होती है 

D. ताप की वह माना जो 1 किग्रा द्रव को वायुमण्डलीय दाब और द्रव के क्वथनांक पर गैसीय अवस्था में परिवर्तन करने के  लिए आवश्यक होती है 

 

प्रश्न 133. 8 ग्राम ऑक्सीजन अणु में कणों की संख्या होगी 

A. 15.1 x 1023 

B. 1.51 x 1023 

C. 15.1 x 1013 

D. 1.15 x 1013 

 

प्रश्न 134. क्या होता है जब शुष्क बुझे हुए चूने की अभिक्रिया क्लोरीन गैस के साथ करवाई जाती है 

A. विरंजक चूर्ण बनता है 

B. बेकिंग सोडा बनता है 

C. धोने का सोडा बनता है 

D. प्लास्टर ऑफ़ पेरिस बनता है 

 

प्रश्न 135. जीव विज्ञान के जनक कौन हैं 

A. लैमार्क 

B. अरस्तु 

C. थियोफ्रेस्टस  

D. चार्ल्स डार्विन  

 

प्रश्न 136. निम्न में से कौन सी क्रिया कार्य सूचक क्रिया है? 

A. देखना

B. रेखांकित करना 

C. सुनना 

D. जागना

 

प्रश्न 137. ‘‘हमारी ज्ञान अनुभूतियों की अस्त-व्यस्त विभिन्नता को एक  तर्कपूर्ण विचार-प्रणाली निर्मित करने के प्रयास को विज्ञान कहते  हैं’’ विज्ञान की उपरोक्त परिभाषा दी  

A. डब्ल्यू सी डेम्पीयर  

B. अल्बर्ट आइंस्टीन  

C. पण्डित जे एल नेहरू 

D. जे बी कोनांनट

 

प्रश्न 138. कौन-सी बात के केन्द्रित विधि  है 

A. प्रोजेक्ट विधि 

B. समस्या-समाधान विधि 

C. प्रयोगशाला विधि 

D. ये सभी

 

प्रश्न 139. शिक्षण उद्देश्यों का वर्गीकरण किसने दिया है? 

A. रॉबर्ट मिलर 

B. एन  ई ग्राउंडलैंण्ड 

C. बी एस ब्लूम 

D. हरबर्ट स्पेन्सर 

 

प्रश्न 140. शाखीय अभिक्रमित अनुदेशन के जनक हैं 

A. बी एफ स्किनर 

B. नॉर्मन ए क्रॉउडर 

C. थॉमस एफ गिल्बर्ट 

D. थोर्नडाईक

 

प्रश्न 141. निम्न  में से कौन-सी क्रिया विज्ञान शिक्षण में पाठ्य सहगामी  है? 

A. श्यामपट्ट  

B. विज्ञान मेला 

C. पाठ्य पुस्तक 

D. श्रव्य-दृश्य सामग्री 

 

प्रश्न 142. निम्न  में से कौन सी श्रव्य सामग्री है 

A. ओ एच पी 

B. चित्र विस्तारक यंत्र 

C. ग्रामोफोन 

D. मायादीप 

 

प्रश्न 143. मूल्यांकन  का मुख्य उद्देश्य है 

A. केवल प्रश्न पत्र तैयार करना

B. अधिगमकर्ता की उपलब्धियों जानना एवं सुधार करना 

C. अनुशासन बनाये रखना

D. केवल परीक्षा करवाना 

 

प्रश्न 144. उपचारात्मक शिक्षण किसका अंतिम चरण है? 

A. पृच्छा प्रतिमान 

B. व्याख्यात्मक शिक्षण 

C. निदानात्मक शिक्षण 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 145. निम्नांकित में से पौधे का कौन सा भाग अगुणित होता है? 

A. युग्मक 

B. पुष्प  

C. अंडाशय 

D. परागकोष 

 

प्रश्न 146. निम्नांकित जीवाणुओं में से मानव जाति के लिए लाभकारी है 

A. स्ट्रेप्टोकोकस 

B. साल्मोनेला

C. पेनिसिलिन

D. ये सभी 

 

प्रश्न 147. जठर रस में होते हैं 

A. पेप्सिन, लाइपेज, रेनिन 

B. ट्रिप्सिन, लाइपेज, लेनिन 

C. ट्रिप्सिन, पेप्सिन, रेनिन 

D. पेप्सिन, ट्रिप्सिन, लाइपेज 

 

प्रश्न 148. निम्नांकित में से पादपों के लिए कौन सी सूक्ष्म मात्रिक पोषक पदार्थ है? 

A. सल्फर (गंधक) 

B. मैंगनीज 

C. मैग्नीशियम  

D. फास्फोरस 

 

प्रश्न 149. पुरुष में कौन सी कोशिकाएं वृष्णीय हॉर्मोन्स (एंड्रोजेंस) का संश्लेषण एवं श्रावण करती हैं? 

A. सरटोली कोशिकाएं 

B. म्यूकस कोशिकाएं 

C. स्पर्मेटोगोनिया

D. लेडिंग कोशिकाएं 

 

प्रश्न 150. किसी स्वस्थ मनुष्य के शरीर का लगभग सामान्य ताप है 

A. 37°C 

B. 37 K 

C. 37F 

D. 37R 

खण्ड – IV (a)

सामाजिक अध्धयन

इस खण्ड में कुल 60 प्रश्न है। जिन अभ्यर्थियों ने इस विषय का चयन किया है  उन्हें सभी प्रश्न करना अनिवार्य है।

प्रश्न 91. कम्बुज स्थित अंगकोरवाट का विष्णु मंदिर किसने बनाया? 

A. सूर्यवर्मा I 

B. जयवर्मा IV 

C. सूर्यवर्मा II 

D. यशोवर्मा III 

 

प्रश्न 92. सम्राट अशोक के सिंह वृहद शिक्षा लेख में पड़ोसी देशों का वर्णन है? 

A. प्रथम 

B. पंचम 

C. अष्टम

D. तेरहवां 

 

प्रश्न 93. रविन्द्रनाथ टेगोर के किस उपन्यास का प्रमुख पात्र निखिल हे, जो देशभक्ति से बढ़कर ‘मानवता’ में विश्वास रखता है? 

A. शेषेर कबिता 

B. गोरा 

C. योगायोग 

D. घर बाइरे 

 

प्रश्न 94. हिंदुस्तान ग़दर पार्टी की स्थापना किस वर्ष की गई? 

A. 1916 

B. 1925 

C. 1913 

D. 1922 

 

प्रश्न 95. दिरहम है 

A. सोने का सिक्का 

B. तांबे का सिक्का 

C. चाँदी की सिक्का 

D. मिश्रित धातु का सिक्का 

 

प्रश्न 96. शेरशाह सूरी का अन्तिम अभियान किस शासक के विरुद्ध था? 

A. कालिंजर 

B. मारवाड़ 

C. रणथम्भौर 

D. मालवा 

 

प्रश्न 97. राजा राममोहन राय के प्रयासों से बंगाल में सती प्रथा को किस अधिनियम के अन्तर्गत निषेध घोषित किया गया? 

A. नियमन XVII AD 1829 

B. नियमन XX AD1831 

C. नियमन XVIII AD 1856 

D. नियमन XIX AD 1829 

 

प्रश्न 98. भारतीय संविधान की प्रस्तावना में संशोधन किस वर्ष में हुआ? 

A. 1975 

B. 1976 

C. 1978 

D. 1992 

 

प्रश्न 99. वह संवैधानिक संशोधन जो शिक्षा  के अधिकार से सम्बन्धित है 

A. 42 वाँ संशोधन 

B. 52 वाँ संशोधन 

C. 61वाँ संशोधन 

D. 86 वाँ संशोधन 

 

प्रश्न 90. किस समिति की सिफारिशों को आधार मानकर भारतीय संविधान में मूल कर्तव्य जोड़े गए ? 

A. सरदार स्वर्ण सिंह समिति 

B. अशोक मेहता समिति 

C. सादिक अली समिति 

D. हेगड़े समिति 

 

प्रश्न 100. भारत सरकार काका कालेलकर को अन्य पिछड़ा वर्ग आयोग  का अध्यक्ष नियुक्त किया, नियुक्ति का वर्ष था 

A. 1951 

B. 1953 

C. 1955 

D. 1957 

 

प्रश्न 102. भारत के संविधान में धर्मनिरपेक्षता का अर्थ है 

A. राज्य का अपना धर्म है 

B. राज्य का धर्म से कोई सम्बन्ध नहीं  है 

C. राज्य का अपना कोई धर्म नहीं  है 

D. राज्य सभी धर्मों को मान्यता देता है परन्तु उसका अपना  कोई धर्म नहीं  होता है 

 

प्रश्न 103. राज्यसभा का सदस्य चुने जाने के लिए प्रत्याशी की आयु होनी चाहिए। 

A. 25 वर्ष 

B. 35 वर्ष 

C. 30 वर्ष 

D. 21 वर्ष

 

प्रश्न 104. भारतीय संविधान का 44वाँ संशोधन निम्नलिखित में से किस  एक प्रधानमंत्री के समय में किया गया? 

A. इंदिरा गांधी 

B. चन्द्रशेखर 

C. चौधरी चरण सिंह 

D. मोरारजी देसाई 

 

प्रश्न 105. सर्वोच्च न्यायालय का वह कौन-सा न्यायाधीश था जिसके  खिलाफ महाभियोग प्रक्रिया आरम्भ की गई लेकिन महाभियोग पास नहीं  हो सका? 

A. के जी बालकृष्ण 

B. वी रामास्वामी 

C. सौमित्र सेन 

D. स्वतंत्र कुमार 

 

प्रश्न 106. भारतीय संविधान की बारहवीं अनुसूची सम्बन्धित है 

A. पंचायती राज व्यवस्था से 

B. नगर पालिकाओं से 

C. केन्द्र की भाषाओं से 

D. केन्द्र-राज्य सम्बन्धों से 

 

प्रश्न 107. वह कौन-सा उप-राष्ट्रपति था जिनका देहान्त अपने कार्यकाल के दौरान हुआ? 

A. डॉ राधाकृष्णन  

B. वी वी गिरी 

C. बी डी जती 

D. कृष्णकांत 

 

प्रश्न 108. पृथ्वी का कुल स्थलीय क्षेत्र का प्रतिशत है 

A. 32.0 

B. 30.3 

C. 29.0 

D. 28.4 

 

प्रश्न 109. वायुमण्डलीय की सबसे निचली परत है 

A. समतापमण्डल 

B. क्षोभमण्डल 

C. आयन मण्डल 

D. ओजोन मण्डल 

 

प्रश्न 110. सभी बहिर्जनिक भू आकृतिक प्रक्रियाओं के लिए एक सामान्य  शब्दावली प्रयुक्त की जाती है, वह है 

A. पटल-विरूपण 

B. अपक्षय 

C. कार्बोनेशन 

D. अनाच्छादन 

 

प्रश्न 111. जैव मंडल में जीव तथा पर्यावरण के मध्य रासायनिक तत्वों के चक्रीय प्रवाह  को जाना जाता है 

A. गैसीय 

B. जैव भू-रासायनिक चक्र 

C. जल चक्र 

D. भू आकरिक चक्र 

 

प्रश्न 112. निम्नलिखित में से कौन-सी एक कायान्तरित शैल नहीं  है? 

A. चूना पत्थर 

B. संगमरमर 

C. क्वार्टजाइट 

D. स्लेट  

 

प्रश्न 113. हड़प्पा संस्कृति (सिन्धु घाटी सभ्यता) के अभिलेख मुख्यतः किस वस्तु पर बने मिले हैं? 

A. शिलाओं पर 

B. मुहरों पर 

C. स्तम्भों पर 

D. ताम्र पत्रों पर 

 

प्रश्न 114. उत्तर वैदिक काल में आर्य संस्कृति के केंद्रीय स्थित था 

A. सप्त सैन्धव प्रदेश 

B. गंगा-यमुना दोआब 

C. मगध 

D. दक्कन 

 

प्रश्न 115. ‘भारत के प्राचीन नगरों का पतन’ नामक प्रसिद्ध पुस्तक के लेखक हैं 

A. राधा कुमुद जी 

B. रोमिला थापर 

C. डी डी कौशाम्बी 

D. रामशरण शर्मा 

 

प्रश्न 116. ‘हिन्दू विवाहित महिलाओं का पृथक निवास एवं भरण-पोषण अधिनियम’ कब पारित हुआ? 

A. वर्ष 1955 

B. वर्ष 1956 

C. वर्ष 1946 

D. वर्ष 1977 

 

प्रश्न 117. भारतीय समाज के इतिहास में 1856 को वर्ष महत्वपूर्ण सिद्ध हुआ क्योंकि 

A. हिन्दू विधवा पुनर्विवाह अधिनियम पारित हुआ 

B. कन्या वध के विरुद्ध अधिनियम पारित हुआ 

C. सती प्रथा के विरुद्ध अधिनियम पारित हुआ 

D. डाकन प्रथा के विरुद्ध अधिनियम पारित हुआ 

 

प्रश्न 118. भारतीय इतिहास में ‘श्रेण्य युग’ किस काल के लिए प्रयुक्त होता है? 

A. गुप्त काल 

B. कृषाणकाल 

C. मौर्य काल 

D. मुगल काल 

 

प्रश्न 119. श्रवणबेलगोला स्थित बाहुबली की महान प्रतिमा का निर्माण किस काल में हुआ? 

A. होयसल 

B. गंग 

C. राष्ट्रकूट 

D. चालुक्य

 

प्रश्न 120. ‘इड़िण्का’ का लेखक है 

A. कौटिल्य 

B. मेगस्थिीज 

C. प्लिनी

D. विष्णुगुप्त 

 

प्रश्न 121. भारत के किस राज्य में सबसे पहले मानसून प्रवेश करता है? 

A. केरल 

B. अण्ड़मान और निकोबार द्वीप समूह 

C. पश्चिम बंगाल 

D. तमिलनाडु 

 

प्रश्न 122. भारत के किस प्रदेश में उष्णकटिबंधीय वर्षा वन मिलते हैं? 

A. मालवा का पठार 

B. कर्नाटक 

C. पूर्वी घाट 

D. उत्तर- पूर्वी भारत 

 

प्रश्न 123. भारत में निम्नलिखित में से कौन-सा एक लौह-इस्पात उधोग के  केंद्र नहीं  है? 

A. बैंगलोर 

B. सेलम 

C. डोलवी 

D. दुर्गापुर 

 

प्रश्न 124. 2011 में अधिकतम और न्यूनतम जनसंख्या घनत्व वाले भारत के राज्य हैं 

A. बिहार और अरुणाचल प्रदेश 

B. पश्चिम बंगाल और त्रिपुरा 

C. केरल और सिक्किम 

D. उत्तर प्रदेश और मिजोरम 

 

प्रश्न 125. भोरट का पठार स्थित है 

A. रघुनाथगढ़ और नाहरगढ़ के मध्य 

B. अचलगढ़ और देलवाड़ा के मध्य 

C. कुम्भलगढ़ और गोगुन्दा के मध्य 

D. जयगढ़ और नाहरगढ़ के मध्य

 

प्रश्न 126. निम्नलिखित में से कौन-सी राजस्थान में परम्परागत जल  संरक्षण की विधि नहीं  है? 

A. खड़ीन 

B. टांका 

C. टोबा 

D. नाली 

 

प्रश्न 127. कौन-सा सुमेलित नहीं  है?

खनिज खनन क्षेत्र

A. टंगस्टन 

B. सीसा और जस्ता 

C. तांबा

D. अभ्रक

डेगाना 

राजपुरा-दरीबा 

सिंघाना 

जामसर

 

प्रश्न 128. राजस्थान में कौन-सा रसायन उद्योग का केंद्र नहीं  है? 

A. डीडवाना

B. सवाई माधोपुर 

C. कोटा 

D. अलवर 

 

प्रश्न 129. 2011 में राजस्थान के कौन-से जिलों में 500 से अधिक  जनसंख्या घनत्व हैं? 

A. जयपुर-अलवर 

B. भरतपुर-दौसा 

C. जयपुर-भरतपुर 

D. जयपुर-दौसा 

 

प्रश्न 130. किस प्रान्तीय के प्रजामण्डल ने 1936 ई. में ‘कृश्णा दिवस’  मनाया? 

A. कौटिल्य 

B. कोटा 

C. करौली 

D. जोधपुर 

 

प्रश्न 131. राजस्थान के किस जिले में ‘युद्ध संग्रहालय’ की स्थापना  अगस्त, 2015 में की गई? 

A. सीकर 

B. जैसलमेर 

C. जोधपुर 

D. बाड़मेर 

 

प्रश्न 132. ‘कवि   बान्धव’ की उपाधि किस चौहान शासक को प्राप्त थी? 

A. विग्रहराज चतुर्थ 

B. पृथ्वीराज चौहान तृतीय 

C. अणोराज 

D. अजयराज 

 

प्रश्न 133. कर्नल जेम्स टॉड ने अपना यात्रा वृतान्त ‘ट्रेवल्स इन वेस्टर्न इण्डिया’ किसे समर्पित किया? 

A. लॉर्ड विलियम बैंटिक

B. लॉर्ड मिण्टो

C. विलियम इंटर ब्लेयर 

D. यति ज्ञानचंद 

 

प्रश्न 134. आभानेरी तथा राजौरगढ़ के कलात्मक वैभव किस काल के हैं? 

A. गुर्जर -प्रतिहार 

B. चौहान 

C. गुहिल-सिसोदिया 

D. राठौर 

 

प्रश्न 135. ‘सामाजिक अध्ययन’ अध्ययन करता है 

A. व्यक्ति के आर्थिक संबंधों का 

B. व्यक्ति के राजनीतिक संबंधों का 

C. व्यक्ति के सामाजिक सम्बन्धों का 

D. व्यक्ति के सामाजिक-भौगोलिक सम्बन्धों का 

 

प्रश्न 136. सामाजिक अध्ययन के सम्प्रत्यय को ‘सामाशजक अध्ययन वह  अध्ययन है जो मानव जीवन के रहन-सहन के ढंग, मूलभूत आवश्यकताओं, क्रियाओ, जिसमें मानव अपनी आवश्यकताओं की  पूर्ति के लिए संलग्न रहता है तथा संस्थाओं, जिसको उसने  विकास किया है, का ज्ञान प्रदान करता है।’ किसके द्वारा बताया गया है? 

A. वेस्ले

B. जॉन माइकैलिज 

C. एसाइक्लोपीड़िया ऑफ एज्यूकेशन रिसर्च 

D. एम पी मुफात 

 

प्रश्न 137. सामाजिक अध्ययन के क्षेत्र के अंतर्गत निम्न में से किस तत्व  का अध्ययन किया जाता है? 

A. समाज सम्बन्धी अध्ययन 

B. मानवीय सम्बन्धों का अध्ययन 

C. नागरिकता की शिक्षा  

D. ये सभी 

 

प्रश्न 138. सामाजिक अध्ययन के अध्यापक से ज्ञान देते समय निम्न  में  से किन -किन तथ्यों की अपेक्षा रखना स्वाभाविक है? 

A. विशिष्ट बातों तथा वस्तु के सम्बन्ध में स्पष्ट विचार 

B. सामान्य पदों तथा गुणों की अवधारणा 

C. तथ्य, नियम, परिभाषा, विधा और प्रविधि की स्थापना 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 139. कक्षा कक्ष में सामाजिक अध्ययन को पढ़ाते समय निर्धारित समय का कितना भाग स्वय के कथन निर्देशन पर लगाना चाहिए? 

A. 40% 

B. 60% 

C. 50% 

D. 20% 

 

प्रश्न 140. मूल्यांकन  की प्रक्रिया है 

A. उद्देश्यों की उपलब्धियों के विस्तार का निर्धारण 

B. परिणामों की गुणवत्ता व मूल्यों का निश्चय करना 

C. अनुदेशन के परिणामों की तुलना करना 

D. उपरोक्त सभी 

 

प्रश्न 141. सामाजिक अध्ययन शिक्षण में शिक्षण अधिगम सामग्री का प्रयोग 

A. पाठ को लम्बा करता है 

B. छात्र ऊबने लगते हैं 

C. उपरोक्त दोनों कथन असत्य है 

D. उपरोक्त दोनों कथन सत्य हैं 

 

प्रश्न 142. प्रोजेक्ट विधि को सर्वप्रथम किस वैज्ञानिक ने शिक्षा  प्रणाली का  व्यावहारिक रूप दिया? 

A. ड्यवी 

B. डॉ. डब्ल्यू एच किलपैट्रिक 

C. स्टीवेंसन 

D. इनमें से कोई नहीं  

 

प्रश्न 143. सामाजिक अध्ययन शिक्षण में शिक्षण अधिगम सामग्री का  प्रयोग 

सूची-I सूची-II

A) बी एस ब्लूम

B) हर्बर्ट 

C) मॉरिसन 

D) हण्ट 

1) मूल्यांकन आयाम 

2) स्मृति स्तर

3) बोध स्तर

4) चिन्तन स्तर

A. 1-D 2-C 3-B 4-A 

B. 1-B 2-D 3-A 4-C 

C. 1-A 2-B 3-C 4-D 

D. 1-D 2-C 3-A 4-B 

 

प्रश्न 144. मूल्यांकन आयाम के निम्न  तीन सोपान होते हैं 

1) शैक्षिक उद्देश्यों का निर्धारण करना 

2) अधिकग के अनुभव प्रदान करना 

3) व्यवहार परिवर्तन का मूल्यांकन  करना 

यह उपरोक्त तीनों सोपान निम्न  में से किसके द्वारा दिए गए  हैं? 

A. बी एस ब्लूम 

B. हर्बर्ट 

C. स्किनर 

D. थार्नडाइक

 

प्रश्न 145. कौन-सा अजैव संसाधन नहीं  है? 

A. मृदा 

B. चट्टान 

C. पौधे 

D. खनिज 

 

प्रश्न 146. कौन-सा कथन सही नहीं  है? 

A. मृदा निर्माण के मुख्य कारण जनक शैल का स्वरूप और जलवायवीय कारक हैं 

B. ह्यूमस, मृदा के सबसे गहराई वाले भाग में पाई जाती है 

C. उच्चासच तुंगता और ढाल मृदा के संचय को निर्धारित करती  है 

D. खनिज एवं जैविक पदार्थों का सही मिश्रण मृदा को उपजाऊ बनाता है 

 

प्रश्न 147. निम्नलिखित में से विश्व का कौन-सा देश अग्रणी तांबा उत्पादक है? 

A. दक्षिणी अफ्रीका 

B. चिली 

C. ऑस्ट्रेलिया 

D. घाना 

 

प्रश्न 148. कौन-सा परंपरागत ऊर्जा का स्रोत नहीं  है? 

A. भूतापीय ऊर्जा 

B. पेट्रोलियम 

C. जलविद्युत 

D. प्राकृतिक गैस 

 

प्रश्न 149. कौन-सा सुमेलित नहीं  है?

स्थानांतरित कृषि देश / क्षेत्र

A) मिल्पा

B) झूमिंग

C) रोका 

D) लदांग 

मेक्सिको 

उत्तर-पूर्वी भारत 

ब्राजील 

श्रीलंका

 

प्रश्न 150. प्रायद्वीपीय भारत का सर्वोच्च शिखर कौन- सा है? 

A. डोडा-बेटा 

B. अनाई -मुडी 

C. महेन्द्रगिरी 

D. कोडाईकनाल 

Latest Current Affairs 07 June 2021

NATIONAL NEWS

A) New IT rules only to tackle misuse of social media: Ravi Shankar Prasad.

With Twitter and WhatsApp up in arms against the government’s new guidelines for social media platforms, IT and Law Minister Ravi Shankar Prasad told The Hindu in an interview today that these guidelines are to deal with the issue of misuse of such platforms. He stressed that these rules only give a redressal mechanism to the users, with complaints to be handled between the users and the social media intermediary. The government, he said, is not involved. On the issue of tracing the originator of the WhatsApp messages, the Minister said ordinary users of WhatsApp have nothing to fear. I am giving my word, he said. The issue is not of use, but misuse and abuse of these platforms, and do the victims of abuse have a forum or not. And we [government] are out of it. This is between the social media platforms and their users who are the victims of abuse. These rules are for the good of their users only. It is unacceptable that they will earn good revenue here, with which we have no quarrel, but if any helpless victim is having an issue with misuse, they should go to America. When a distraught mother approaches me saying that my daughter’s ex-boyfriend is circulating her intimate photographs. What should I do? Ask her to complain to America, as Twitter says? This scenario is not acceptable.

B) Kejriwal appeals to Modi to allow doorstep delivery of ration.

Delhi Chief Minister Arvind Kejriwal, in a digital address, requested Prime Minister Narendra Modi to allow the doorstep delivery of ration scheme that was stopped by the Central government. The doorstep delivery of ration scheme was scheduled to be rolled out from June 7. Mr. Kejriwal said that there was a ‘ration mafia’ that existed in the Capital for several years and that his government was trying to end it by starting the doorstep delivery of ration scheme. No government has had the audacity to fight this mafia but we have tried and when we were about to roll it out, we have been stopped. We have tried to take approval from the Central government almost five times now and have rectified all the objections raised, Mr. Kejriwal said. He added that if there could be home delivery of pizza and burgers and mobile phones why could there be not home delivery of ration and said that home delivery of ration should be started across the country as ration shops were super spreaders due to the crowds that gathered there. I am not doing this work for credit. I do not want any credit for this. I will tell the world that it was Modi’s idea. This is not the time to fight. How can the country run if you are fighting with the government in West Bengal, in Maharashtra, in Lakshadweep, the people of Delhi and farmers, Mr. Kejriwal asked.

C) Delhi hospital revokes ban on talking in Malayalam.

An order banning nursing staff of a Delhi government-run hospital from speaking in Malayalam in the hospital has been revoked, the Medical Director of the hospital said on Sunday. The hospital is yet to share the new order. On Saturday, Govind Ballabh Pant Institute of Postgraduate Medical Education and Research (GIPMER) banned nursing staff from speaking in Malayalam in the hospital and warned of ‘serious action’ if they did not talk in English or Hindi, as per an order issued by the hospital. The order was issued without our knowledge and it has been revoked, Anil Agarwal, Medical Director of the hospital, said on Sunday. Nurses had criticised the ban and said that they always talked to patients in Hindi. A complaint has been received regarding Malayalam language is being used for communication in working places in GIPMER. Whereas maximum patient and colleagues do not know this language and feel helpless, causing a lot of inconvenience. So it is directed to all Nursing Personnel to use only Hindi and English for communication, otherwise serious action will be taken, read the order issued on Saturday.

D) Punjab, T.N., Kerala perform well in school education index.

Punjab, Tamil Nadu and Kerala have all scored higher than 90% in the Education Ministry’s Performance Grading Index for 2019-20, which was released on Sunday. Gujarat dropped from second to eighth rank in the index, while Madhya Pradesh and Chhattisgarh are the only States which have seen actual regression in scores over this period. The index monitors the progress that States and Union Territories have made in school education with regard to learning outcomes, access and equity, infrastructure and facilities, and governance and management processes. Punjab has recorded the highest score of almost 929 out of a possible 1,000, showing a huge jump from 769 last year. The State topped the charts in terms of equity, infrastructure and governance, and shared the top spot in the domain of access with Kerala. In fact, Punjab overtook the Union Territory of Chandigarh, which had topped both previous editions of the index, but has now slid to second place with a score of 912. Tamil Nadu also overtook Kerala, with a score of 906, largely driven by improvements in the State’s educational governance and management, as well as in terms of infrastructure and facilities. Gujarat, which had the second highest score in the previous edition, dropped to eighth place. It has regressed in the key domain of access, which measures enrolment of students in school and the ability to keep them from dropping out as well as mainstreaming out-of-school students. Madhya Pradesh and Chhattisgarh saw a glaring drop in their governance scores, pushing both States to an overall performance that was worse than in the previous edition. The new Union Territory of Ladakh was included separately for the first time in this edition, and had the lowest score of just 545.

E) BJP to train 1 lakh health volunteers to perform essential medical services.

The BJP on Sunday concluded a review of the relief work done by its workers in the wake of the second wave of COVID-19 and said in the coming days, it will train 1 lakh health volunteers across the country to operate medical devices and perform other essential medical services. BJP president J.P. Nadda had called a meeting of the party’s general secretaries and the presidents of its different wings to take stock of the preventive and relief work carried out by the saffron party during the second wave of the pandemic and its performance in the recently-held Assembly polls. The leaders also deliberated on post-poll violence in West Bengal, BJP general secretaries told reporters after the meeting. The meeting was held at Mr. Nadda’s residence and was attended by all the eight BJP general secretaries besides its general secretary (organisation) B.L. Santhosh and presidents of its yuva, kisan, mahila, OBC, SC, ST and minority morchas. After the meeting, Mr. Nadda, Mr. Santhosh and the other general secretaries went to meet Prime Minister Narendra Modi at his official residence. Talking to reporters outside Mr. Nadda’s residence, BJP general secretary Bhupender Yadav said a report was presented to the party chief on the relief work carried out by the party amid the pandemic. It was decided that the party will train 1 lakh health volunteers across the country, including imparting technical knowledge, to operate ventilator and other essential medical devices, he added. The Scheduled Tribe wing of the party was asked to focus on promoting the Centre’s Vandhan Yojana for tribals. Similarly, the kisan morcha will facilitate the training of farmers at the farmers producers organisations (FPOs) across the country and the women’s wing will promote the Poshan Abhiyan among women, which aims to achieve a malnutrition-free India, Mr. Yadav said.

F) Six minority groups can show NPR enrolment slips for long-term visas.

Migrants belonging to the six non-Muslim minority communities from Afghanistan, Pakistan and Bangladesh, while applying for long-term visas (LTVs), can also produce National Population Register (NPR) enrolment slips as proof of duration of their stay in India, according to a Union Home Ministry manual. The NPR number is part of an illustrative list of more than ten documents that could be provided to apply for a LTV, which is a precursor to acquiring Indian citizenship either by naturalisation or registration under Section 5 and 6 of the Citizenship Act, 1955 for the six communities Hindus, Sikhs, Jains, Parsis, Christians and Buddhists from the three countries. The special provision of LTVs for Hindus and Sikhs from Pakistan and Afghanistan was first made in 2011. The NPR was first compiled in 2010 simultaneously with the decadal Census exercise and later updated in 2015. It already has a database of 119 crore residents. The NPR is a register of usual residents linked with location particulars down to the village level and is updated periodically to incorporate the changes due to birth, death and migration. The Citizenship Rules framed in 2003 says that NPR is the first step towards compilation of National Register of Indian Citizens (NRIC) or NRC. The next phase of the NPR, expected to include contentious questions on date and place of birth of father and mother, last place of residence and mother tongue was to be simultaneously updated with the 2021 House Listing and Housing Census that has been indefinitely postponed due to COVID-19.

G) Priyanka Gandhi asks why Modi govt. reduced oxygen, ICU and ventilator beds.

Congress general secretary Priyanka Gandhi Vadra on Sunday questioned the Narendra Modi government’s decision to reduce oxygen, ICU and ventilator beds between September last year and January this year despite experts predicting an inevitable second wave of COVID-19. From September 2020 to January 2021, the Modi government reduced: Oxygen beds by 36%, ICU beds by 46%, Ventilator beds by 28%. Why? When every expert in the country, the Parliamentary Committee on Health and their own Sero-surveys warned them that additional beds would be needed for an inevitable second wave #ZimmedarKaun? Ms. Vadra asked on Twitter and in a 45-seconds video message. In the video, she asked if the lives of Indian citizens were less important than the Central Vista project as that had been declared an essential service. When they came into power, they cut the health budget by 20%. They promised AIIMS everywhere, they said district facilities will be upgraded, but they did nothing. Instead, the Central Vista project was declared an ‘essential service’ and people are working day in and day out to complete it by 2023. Is the health of the Indian citizens less important than the Central Vista project? Ms. Vadra asked. The Congress leader, who launched an online campaign ‘Zimmedar Kaun’ [Who’s responsible] last week, has been consistently raising issues related to alleged mismanagement in handling the second wave of COVID-19. In the past one week, she has raised the issue of export of oxygen and vaccines that resulted in a shortage of these items when India was in the grip of a devastating second wave. In a separate tweet, former Congress president Rahul Gandhi questioned the Modi government’s priorities and accused it of leaving the citizens atmanirbhar (self dependent) for vaccines while it was busy fighting for blue tick with Twitter, a reference to the social media company removing the verified sign from twitter handles of some RSS leaders including chief Mohan Bhagwat. Twitter, though, has restored the blue tick on the handles of the top RSS leaders.

INTERNATIONAL NEWS 

A) LoC remains quiet since February deal.

There has been no exchange of fire nor infiltration attempts from across the Line of Control (LoC) for over 100 days since the commitment by India and Pakistan to adhere to the 2003 ceasefire, two defence officials on the ground said. There have been no infiltration attempts so far. No reported infiltration as well. However, presence of terrorists at launch pads is reported. There has not been any reduction in the numbers, a senior officer on the ground said. The border population is the biggest beneficiary. It is a huge relief for the villagers as they are able to move freely as no firing is taking place, the officer stated. As per data from the Army, last year there were over 4,600 Cease Fire Violations (CFV) and 592 CFVs this year till the commitment came into effect on February 25. For comparison, till June 1, 2020 there were 1,531 CFVs. However, smuggling still continues as there are several villages ahead of the LoC fence, the officer said, adding that in these 100 days there have been major seizures of narcotics and Improvised Explosive Device (IED) material, grenades and pistols. The guns are quiet, but we have not lowered our guard, he said. As per surveillance inputs, several movements of terrorists were noticed close to the LoC despite no attempts to infiltrate. For instance June 1, three groups of six terrorists each were noticed in Lipa valley in the Keran, Naugam and Rampur sectors. While the group in Keran wasn’t identified, the groups at Naugam and Rampur were identified as belonging to Lashkar-e-Taiba (LeT) and Hizbul Mujahideen respectively, according to ground inputs. Similarly, there were at least seven instances of terrorist groups spotted close to the LoC in May.

B) Ahead of summit with Putin, Biden backs European allies. 

The U.S. will stand with its European allies against Russia. President Biden has promised ahead of the first face-to-face meeting with Vladimir putin. Mr. Biden will to Europe on Wednesday. and is set to attend both the G-7 and NATO summits as well as holding a high-stakes meeting with the Russian leader in Geneva on June 16. The summit comes amid the biggest crisis in ties between the two countries in years, with tensions high over a litany of issues including hacking allegations, human rights and claims of election meddling. In an op-ed for the Washington Post published on Saturday. the U.S. President promised to shore up Washington’s democratic alliances in the face of multiple crises and mounting threats from Moscow and Beijing. We are standing united to address Russia’s challenges to European security. starting with its aggression in Ukraine, and there will be no doubt about the resolve of the US. to defend our democratic values, which we cannot separate from our interests, he wrote. President Putin knows that I will not hesitate to respond to future harmful activities, he said. When we meet, I will again underscore the commitment of the United States, Europe and like. minded democracies to stand up for human rights and dignity.

Science 10th Previous Year Question Paper 2015 (CBSE)

SCIENCE

SET I

Section – A

Q. 1. Write title number of covalent bonds in the molecule of ethane.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-1

 

Q. 2. Name the life process of an organism that helps in the growth of its population.

Answer. Reproduction is the process that helps in the growth of population of an organism.

 

Q. 3. What will be the amount of energy available to the organisms of the 2nd trophic level of a food chain, if the energy available at the first trophic level is 10,000 joules?

Answer. According to 10% law, only 10% of energy entering a particular trophic level of organisms is available for transfer to the next higher trophic level.

If energy in the 1st trophic level is 10000 J.

Then, energy in 2nd trophic level = 10% of 10000 J = 10/100 x 10000 J = 1000 Joules

 

Q. 4. The absolute refractive indices of glass and water are 4/3 and 3/2 respectively. If the speed of light is 2 x 108 m/s, calculate the speed of light in (i) vacuum, (ii) water.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-2

 

Q. 5. List -two main causes of the pollution of water of the river Ganga. State how pollution and contamination of river water prove harmful for the health of the people of neighbouring areas.

Answer. Two main cause of the pollution of water of the river Ganga :

(i) Disposal of industrial effluents into tire river.

(ii) Human activities like bathing, washing, immersion of ashes; etc.

Pollution and contamination of river wafer has led to various harmful effects on health of people in neighbouring areas who use river water for domestic or drinking purposes. It has led to various types of water borne diseases such as typhoid or cholera. Also human and industrial activities have lead to contamination of marine life which can be hazardous for consumption.

 

Q. 6. What is biodiversity? What will happen if biodiversity of an area is not preserved? Mention one effect of it.

Answer. Biodiversity is the diversity of life in an area. It is the number and range of variety of species of life forms in an area.

The loss of biodiversity of an area will lead to the loss of ecological stability of the eco- system. It can result in environment disasters such as floods, forest fires, etc.

 

Q. 7. List two tests for experimentally distinguishing between an alcohol and a carboxylic acid and describe how these tests are performed.

Answer. Test-1—Litmus Test. Take 2 strips of blue litmus paper. Place a drop each of alcohol and carboxylic acid on these strips separately. The blue litmus paper turns red in the case of carboxylic acid and remains unaffected in the case of alcohol.

Test-2—Sodium hydrogen carbonate Test /Sodium carbonate Test. A pinch of sodium hydrogen carbonate or sodium carbonate is added to both alcohol and a carboxylic acid separately. If brisk effervescence with the evolution of a colourless gas is observed, it ! indicates the presence of carboxylic acid whereas no effervescence is seen in case of an alcohol.

 

Q. 8. Draw the electron-dot structure for ethyne. A mixture of ethyne and oxygen is burnt for welding. In your opinion, why cannot we use a mixture of ethyne and air for this purpose?

Answer. In pure oxygen, ethyne undergoes complete combustion and high temperature suitable for welding is attained. Whereas air contains less percentage/amount of oxygen which results in incomplete combustion of ethyne and the temperature required for the welding is not attained. Hence we cannot use a mixture of ethyne and air for this purpose.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-3

 

Q. 9. Two elements ‘P’ and ‘Q’ belong to the same period of the modern periodic table and are in Group-1 and Group-2 respectively. Compare their following characteristics in tabular form:

(a) The number of electrons in their atoms

(b) The sizes of their atoms

(c) Their metallic characters

(d) Their tendencies to lose electrons

(e) The formula of their oxides

(f) The formula of their chlorides

Answer.

Characteristics P Q
(a) No. of electrons in their atoms Less than Q31119 More than P41220  (any one pair)
(b) Size of the atom Bigger Smaller
(c) Metallic character More metallic Less metallic
(d) Tendency to lose electrons More Less
(e) Formula of their oxides P2O QO
(f) Formula of their chlorides PCl QCl2

 

Q. 10. Taking the example of an element of atomic number 16, explain how the electronic configuration of the atom of an element relates to its position in the modern periodic table and how valency of an element is calculated on the basis of its atomic number.

Answer. Atomic number of the element = 16 Electronic configuration = K L M = 2, 8, 6

Since this element has 3 shells, the period number will be 3 as period number is equal to the number of shells that start filling up in it.

No. of valence electrons = 6

The group number will be 10 + 6 = 16

The valency of an element is determined by the number of valence electrons present in the outermost shell.

Valency of the element will be = 8 – valence electrons = 8-6 = 2

 

Q. 11. List six specific characteristics of sexual reproduction.

Answer. Characteristics of sexual reproduction are:

  1. In sexual reproduction, two parents are involved (male and female).
  2. The new organism produced is genetically different from both parents.
  3. During gamete formation meiosis occurs. After fertilisation all divisions are mitotic.
  4. Sexual reproduction helps in evolution.
  5. Fertilisation of gametes leads to zygote formation. This zygote grows and develops to form a new organism.
  6. Humans, fish, dogs, hens, cats, cows, horses, deer, rabbit, lions and tigers all reproduce by the method of sexual reproduction. Most of the flowering plants also reproduce by sexual reproduction.

 

Q. 12. What are chromosomes? Explain how in sexually reproducing organisms the number of chromosomes in the progeny is maintained.

Answer. Chromosomes are thread-like structures made up of DNA and proteins. They are found in the nucleus at the time of cell division.

During gamete formation meiosis occurs and the original number of chromosomes becomes half. Hence, when two gametes combine the zygote formed contains the full set of chromosomes and the original number of chromosomes gets restored in the progeny.

 

Q. 13. List four points of significance of reproductive health in a society. Name any two areas related to reproductive health which have improved over the past 50 years in our country.

Answer. The significance of reproductive health of society are:

  1. Regular medication and check-ups have led to development of reproductive health.Healthy mothers give birth to healthy children.
  2. Reproductive health should be maintained in order to prevent sexually transmitted diseases (STDs).
  3. Family planning by using various contraceptives enables a couple to decide on the number of children they want to have and when to have them. If a couple has less number of children they can provide good food, clothes and education to each child. So a small family is a happy family.
  4.  Having fewer children also keeps the mother in good health. This will reduce the cases of maternal mortality as well as new born mortality.

Areas which have improved:

  1. Better family planning has led to reduction in family size and better economic stability.
  2. Decrease in STD cases due to more awareness and wider use of contraceptives.

 

Q. 14. Explain with an example for each, how the following provides evidences in favour of evolution in organisms: (a) Homologous organs (b) Analogous organs (c) Fossils

Answer.

(a) Homologous organs : Homologous organs are defined as the organs of different animals that are having a similar structure but differ in their functions. The structure of the two different animals resemble but the functions of their organs vary.

(b) Analogous organs : Analogous organs are defined as the organs of different animals that are having different structure but perform the same functions.

(c) Fossils : Fossils are the preserved remains, or traces of remains, of ancient organisms. Fossils are not the remains of the organism itself! They are rocks.

 

Q. 15. Explain the following:

(a) Speciation (b) Natural Selection

Answer. 

(a) Speciation : Speciation is a process within evolution that leads to the formation of new, distinct species that are reproductively isolated from one another.

Anagenesis, or ‘phyletic evolution’, occurs when evolution acts to create new species, which are distinct from their ancestors, along a single lineage, through gradual changes in physical or genetic traits. In this instance, there is no split in the phylogenetic tree. Conversely, ‘speciation’ or cladogenesis arises from a splitting event, where a parent species is split into two distinct species, often as the result of geographic isolation or another driving force involving the separation of populations.

(b) Natural Selection : Natural selection can be defined as the process through which species adapt to their environment in order to survive. Natural selection occurs when traits that predispose organisms to survive in an environment are passed from parents to their offspring.

  • Organisms that are unable to adapt to changes in the environment are unlikely to survive or reproduce.
  • Those that can adapt are much more likely not just to survive, but also to thrive and reproduce.
  • As offspring are born, they will have the advantageous genetic traits passed on from their parents.
  • As a result, the species will change over time.
  • Why? Because offspring will develop traits or characteristics that predispose them to do well in their natural environment.

 

Q. 16. If the image formed by a mirror for all positions of the object placed in front of it is always erect and diminished, what type of mirror is it? Draw a ray diagram to justify your answer. Where and why do we generally use this type of mirror?

Answer. Convex mirror always forms an erect, virtual and diminished image for all positions of the object placed in front of it.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-6

Uses:

1. Convex mirrors are used as rear-view mirrors in vehicles to see the traffic at the rear side (or back side) because —

              (i) a convex mirror always produces an erect image of the object;

              (ii) the image formed in a convex mirror is highly diminished due to which a convex mirror gives a wide field of view.

2. Big convex mirrors are used as ‘shop security mirrors’. By installing a big convex mirror at a strategic point in the shop, the shop owner can keep an eye on the customer to look for thieves and shoplifters among them as convex mirrors always form a virtual, diminished and erect image.

 

Q. 17. What is meant by scattering of light? Use this phenomenon to explain why the clear sky appears blue or the sun appears reddish at sunrise.

Answer. Scattering of light is the phenomenon to throw light in various random directions. Light is scattered when it falls on various types of suspended particles in its path. The colour of the scattered light depends on the size of the scattering particles in the atmosphere.

— The larger particles of dust and water droplets present in the atmosphere scatter the light of longer wavelengths due to which the scattered light appears white.

— The extremely minute particles such as air molecules present in the atmosphere scatter mainly blue light present in the white sunlight.

Colour of the sky appears blue. The molecules of air and other fine particles in the atmosphere have a size smaller than the wavelength of visible light. So these particles scatter more effectively the light rays of shorter wavelength at the blue end than light of longer wavelength at the red end. When the scattered blue light enters our eyes, it gives us the feeling of a blue sky.

Colour of the sun appears red at sunrise and sunset. The sun at sunrise and sunset is very near to the horizon, and near the horizon most of the blue light of shorter wave-lengths is scattered away by the particles in the atmosphere. Therefore, the light that reaches our eyes is of longer wavelengths that gives rise to the reddish appearance of the sun.

 

Q. 18. Differentiate between biodegradable and non-biodegradable substances with the help of one example each. List two changes in habit that people must adopt to dispose non- biodegradable waste, for saving the environment.

Answer. Difference between biodegradable substances and non-biodegradable substances. See Q. 2, 2011 (II Outside Delhi).

Habits for disposing non-biodegradable waste:

  1. Disposal of wastes after separating them into biodegradable and non-biodegradable wastes in separate dustbins and treating wastes properly before dumping in landfills.
  2. Encourage the use of gunny bags, jute bags and paper bags in place of polythene/ plastic bags.
  3. Recycle the plastic and glass objects after use.

 

Q. 19. Both soap and detergent are some type of salts. What is the difference between them? Describe in brief the cleansing action of soap. Why do soaps not form lather in hard water? List two problems that arise due to the use of detergents instead of soaps

Answer.

A soap is the sodium or potassium salt of a long chain carboxylic acid.

Example : C17H35 COO Na+              Sodium stearate

                   C15H31 COO Na+              Sodium palmitate

A detergent is ammonium or sulphonate salt of a long chain carboxylic acid.

Example : CH3 – (CH2)11 – C6H4 – SO3 Na+

                    CH3 – (CH2)10 – CH2 – SO4 Na+

Cleansing Action of Soaps :Most of the dirt is oily in nature and oil does not dissolve in water. The molecule of soap constitutes sodium or potassium salts of long-chain carboxylic acids. In the case of soaps, the carbon chain dissolves in oil and the ionic end dissolves in water. Thus, the soap molecules form structures called micelles. In micelles, one end is towards the oil droplet and the other end which is the ionic faces outside. Therefore, it forms an emulsion in water and helps in dissolving the dirt when we wash our clothes.

Soap is a kind of molecule in which both the ends have different properties.

  • Hydrophilic end
  • Hydrophobic end

The first one is the hydrophilic end which dissolves water and is attracted to it whereas the second one is the hydrophobic end that is dissolved in hydrocarbons and is water repulsive in nature. If on the surface of the water, soap is present then the hydrophobic tail which is not soluble in water will align along the water surface.

Soaps don’t form lather in hard water

Soap is sodium or potassium salt of certain long chain fatty acids such as stearic acid, palmitic acid, oleic acid etc. When hard water is treated with soap solution, Ca2+and Mg2+ ions present in hard water react with the anions of fatty acids present in the soap to form a scum (curdy white precipitate).

Ca2+(aq) + 2C17H35COO(aq)   →  (C17H35COO)2 Ca ↓

Mg2+(aq) + 2C17H35COO(aq)   →  (C17H35COO)2 Mg ↓

Soap will not produce a lather with hard water until all the calcium and magnesium ions have been precipitated as stearates. Hard water thus wastes soap.

Problems that arise due to the use of detergents instead of soaps:

  1. Detergents are non-biodegradable, i.e., they cannot be decomposed organisms and hence cause water pollution in lakes and rivers.
  2. Detergents can also cause skin problems.

 

Q. 20. (a) Name the human male reproductive organ that produces sperms and also secretes a hormone. Write the functions of the secreted hormone.

(b) Name the parts of the human female reproductive system where

(i) fertilisation takes place,

(ii) implantation of the fertilised egg occurs.

Explain how the embryo gets nourishment inside the mother’s -body.

Answer. (a) Testis produces sperms and secretes male hormone—testosterone.

Function of testosterone hormone is to control the development of male sex organs and male features such as deeper voice, moustaches, body hair, etc. All these changes caused by testosterone are associated with male puberty which the boys attains at an age of 13 to 14 years. It also controls the formation of male gamete, i.e., sperm.

(b) (i) Fertilisation takes place in fallopian tube (oviduct).

(ii) Implantation of the fertilised egg occurs in the uterus.

Nourishment of embryo. After fertilisation, zygote is formed which develops into an embryo. The embryo gets nutrition from the mother’s blood with the help of a special tissue called placenta. This is a disc which is embedded in the uterine wall. It contains villi on the embryo’s side of the tissue. On the mother’s side are blood spaces, which surround the villi. This provides a large surface area for glucose and oxygen to pass from the mother to the embryo. In this way, embryo gets its nutrition.

 

Q. 21. How do Mendel’s experiments show that the

(a) traits may be dominant or recessive,

(b) traits are inherited independently?

Answer. Mendel’s experiments show that the

(a) Traits may be dominant or recessive. When Mendel cross-bred plants of two different traits of character, a tall pea plant (TT) and a dwarf pea plant (tt) to get a progeny ( F1 generation), all F1 plants were tall. Only the dominant trait was visible in this generation. But when plants of F1 generation were self bred then the two traits of character got separated in the plants of F2 generation. All plants obtained in the F2 generation were not tall. One-fourth of the F2 plants were short.

Appearance of tall characters in both the F1 and F2 generations shows that it is a dominant character. Whereas the absence of dwarf character in F1 generation and its reappearance in F2 generation shows dwarfness is the recessive character.

(b) Traits are inherited independently. Mendel cross-bred pea plants showing two different characteristics, rather than just one. When he cross-bred pea plants of round green seeds with wrinkled yellow seeds, he got F1 generation with all such seeds which were Gametes yellow and round. So, it was concluded that round and yellow character of seeds were dominant traits in the pea plant. On selfing of F1 progeny, different types of F2 progeny were obtained.

So traits of two different characters were inherited independent of each other and made new combination characteristics independent of their previous combinations.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-8
cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-9

Q. 22. What is meant by power of a lens? Define its S.I. unit. You have two lenses A and B of focal lengths +10 cm and 10 cm respectively. State the nature and power of each lens.Which of the two lenses will form a virtual and magnified image of an object placed 8 cm from the lens? Draw a ray diagram to justify your answer.

Answer.

Power of the lens is known as the inverse of the focal length of the lens measured in meter(m).

S.I unit of power = Dioptre (D)

Power of lense = 1/ focal length in meter.

The lense used is a convex lens because the focal length is a positive value.

Lens A: FA = +10 cm = +10/100 = 0.1 m

    PA = 1/FA = 1/+0.1 = +10 D

The power of a convex lens is positive therefore, lens A is a convex lens.

Lens B: FB = -10 cm = -10/100 = 0.1 m

    PB = 1/FB = 1/-0.1 = -10 D

The power of a concave lens is negative therefore, lens B is a concave lens.

When an object is placed at 8 cm (i.e., between the optical centre and principal focus) only convex lens will form the virtual and magnified image.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-11

Therefore, lens A will form a virtual and magnified image of the object placed 8 cm from it. When the object is placed between the optical centre and the focus: (i.e., between O and F) the image formed is behind the object (on the same side), virtual, erect and magnified.

 

Q. 23. One half of a convex lens of focal length 10 cm is covered with a black paper. Can such a lens produce an image of a complete object placed at a distance of 30 cm from the lens? Draw a ray diagram to justify your answer.

A 4 cm tall object is placed perpendicular to the principal axis of a convex lens of focal length 20 cm. The distance of the object from the lens is 15 cm. Find nature, position and size of the image.

Answer. (i) Yes. If a convex lens of focal length 10 cm is covered one half with a black paper, it can produce an image of the complete object between F2 and 2F2. The rays of light coming from the object get refracted by the upper half of the lens. The image formed will be real, inverted and diminished.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-12
cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-13

Q. 24. Write the importance of ciliary muscles in the human eye. Name the defect of vision that arises due to gradual weakening of the ciliary muscles in old age. What type of lenses are required by the persons suffering from this defect to see the objects clearly? Akshay, sitting in the last row in his class, could not see clearly the words written on the blackboard. When the teacher noticed it, he announced if any student sitting in the front row could volunteer to exchange his seat with Akshay. Salman immediately agreed to exchange his seat with Akshay. He could now see the words written on the blackboard clearly. The teacher thought it fit to send the message to Akshay’s parents advising them to get his eyesight checked.

In the context of the above event, answer the following questions:

(a) Which defect of vision is Akshay suffering from? Which type of lens is used to correct this defect?

(b) State the values displayed by the teacher and Salman.

(c) In your opinion, in what way can Akshay express his gratitude towards the teacher and Salman?

Answer. Importance of ciliary muscles. The focal length of eye lens can be changed by changing its shape by the action of ciliary muscles. Ciliary muscles modify the curvature of the eye lens to enable the eye to focus objects at varying distances.

In old age, ciliary muscles become weak and the eye lens become inflexible. As a result, the eye loses its power of accommodation. Because of this, an old person cannot see the nearby objects clearly. This leads to the defect called presbyopia.

Bifocal lenses are required by the persons suffering from presbyopia in which upper part consists of a concave lens for distant vision and the lower part consists of a convex lens used to see nearby objects.

(a) Akshay is suffering from myopia or near sightedness. Myopia is corrected by using spectacles containing concave lenses. The concave lens used for correcting myopia should be of such a focal length that it produces a virtual image of the distant object (lying at infinity) at the far point of the myopic eye.

(b) • The teacher is concerned about the health of the student.

• Salman is very helpful and caring.

(c) Akshay should express his gratitude towards his teacher as well as his friend Salman by getting his eyesight checked and by also following their values in his own life.

SECTION B

Q. 25. What do we observe on pouring acetic acid on red and blue litmus papers?

(A) Red litmus remains red and blue litmus turns red.

(B) Red litmus turns blue and blue litmus remains blue.

(C) Red litmus turns blue and blue litmus turns red.

(D) Red litmus becomes colourless and blue litmus remains blue.

Answer. (A)

 

Q. 26. While preparing soap a small quantity of common salt is generally added to the reaction mixture of vegetable oil and sodium hydroxide. Which one of the following may be the purpose of adding common salt?

(A) To reduce the basic nature of the soap

(B) To make the soap neutral

(C) To enhance the cleansing power of the soap

(D) To favour the precipitation of the soap

Answer. (D)

 

Q. 27. A student takes about 4 mL of distilled water in four test tubes marked P, Q, R and S. He then dissolves in each test tube an equal amount of one salt in one test tube, namely sodium sulphate in P, potassium sulphate in Q, calcium sulphate in R and magnesium sulphate in S. After that he adds an equal amount of soap solution in each test tube. On shaking each of these test tubes well, he observes a good amount of lather (foam) in the test tubes marked

(A) P and Q (B) Q and R (C) P, Q and S (D) P, R and S

Answer. (A)

 

Q. 28. A student was asked to observe and identify the various parts of an embryo of a red kidney bean seed. He identified the parts and listed them as under:

I. Tegtnen II. Testa III. Cotyledon IV. Radicle V. Plumule

The correctly identified parts among these are:

(A) I, II and III (B) II, III and IV (C) III, IV and V (D) I, III, IV and V

Answer. (C)

 

Q. 29. Given below is the list of vegetables available in the market. Select from these the two vegetables having homologous structures: Potato, sweet potato, ginger, radish, tomato, carrot, okra (Lady’s finger)

(A) Potato and sweet potato (B) Radish and carrot

(C) Okra and sweet potato (D) Potato and tomato

Answer. (B)

 

Q. 30. A student obtains a sharp image of the distant window (W) of the school laboratory on the screen (S) using the given concave mirror (M) to determine its focal length. Which of the following distances should he measure to get the focal length of the mirror?

(A) MW (B) MS

(C) SW (D) MW-MS

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-14

Answer. (B)

 

Q. 31. A student used a device (X) to obtain/focus the image of a well illuminated distant building on a screen (S) as shown below in the diagram. Select the correct statement about the device (X).

(A) This device is a concave lens of focal length 8 cm.

(B) This device is a convex mirror of focal length 8 cm.

(C) This device is a convex lens of focal length 4 cm.

(D) This device is a convex lens of focal length 8 cm.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-15

Answer. (D)

 

Q. 32. A student traces the path of a ray of light through a rectangular glass slab for the different values of angle of incidence. He observes all possible precautions at each step of the experiment. At the end of the experiment, on analysing the measurements, which of the following conclusions is he likely to draw?

(A) ∠z = ∠e < ∠r (B) ∠z < ∠e < ∠r (C) ∠z > ∠e > ∠r (D)∠z = ∠e > ∠r

Answer. (D)

 

Q. 33. A student traces the path of a ray of light through a triangular glass prism for different values of angle of incidence. On analyzing the ray diagrams, which one of the following conclusions is he likely to draw?

(A) The emergent ray is parallel to the incident ray.

(B) The emergent ray bends at an angle to the direction of the incident ray.

(C) The emergent ray and the refracted ray are at right angles to each other.

(D) The emergent ray is perpendicular to the incident ray.

Answer. (B)

 

Q. 34. When you add sodium hydrogen carbonate to acetic acid in a test tube, a gas liberates immediately with a brisk effervescence. Name this gas. Describe the method of testing this gas.

Answer. When sodium hydrogen carbonate is added to acetic acid in a test tube, then a brisk effervescence is observed due to the liberation of CO2 gas which is colourless and odourless.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-16
cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-17

 

Q. 35. Students were asked to observe the permanent slides showing different stages of budding in yeast under high power of a microscope.

(a) Which adjustment screw (coarse/fine) were you asked to move to focus the slides ?

(b) Draw three diagrams in correct sequence showing budding in yeast.

Answer. (a) A fine adjustment screw is moved to focus the slides.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-18

 

Q. 36. A 4 cm tall object is placed on the principal axis of a convex lens. The distance of the object from the optical centre of the lens is 12 cm and its sharp image is formed at a distance of 24 cm from it on a screen on the other side of the lens. If the object is now moved a little away from the lens, in which way (towards the lens or away from the lens) will he have to move the screen to get a sharp image of the object on it again? How will the magnification of the image be affected?

Answer. (a) The screen should be moved towards the lens to get a sharp image of the object again. (b) Magnification of the image decreases on moving the object away from the lens.

SET II

SECTION A

Q. 1. Write the number of covalent bonds in the molecule of propane, C3H8.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-19

Q. 2. Where is DNA found in a cell?

Answer. DNA is found in the nucleus of the cell.

 

Q. 3. The first trophic level in a food chain is always a green plant. Why?

Answer. The first trophic level in a food chain is always a green plant because green plants have a mechanism for trapping solar energy with the help of their green pigment called chlorophyll and convert it into chemical energy which is stored as carbohydrates in the plant for the use of the next tropic level.

 

Q. 5. We often observe domestic waste decomposing in the by lanes of our homes. List four ways to make the residents aware that the improper disposal of wastes is harmful to the environment and also for their own health.

Answer. The various ways to make residents aware of the harmful effects of improper disposal of wastes are as follows:

  1. By putting posters and hoardings.
  2. By distributing pamphlets to the residents.
  3. By conducting meetings of residents, welfare society, etc.
  4. By advertisements through TV/radio/cable operators, etc.
    Through all these mediums we can make the residents aware of how such waste serves as a breeding ground for mosquitoes, releases harmful gases, reduces soil fertility, etc.

 

Q. 6. List any two advantages associated with water stored in the ground.

Answer. Advantages of underground water:

  1. The water stored in the ground does not evaporate.
  2. The water stored in the ground does not promote breeding of mosquitoes.

 

Q. 7. What is meant by homologous series of carbon compounds? Classify the following carbon compounds into two homologous series and name them.

C3H4 C4H6, C4H8, C5H8, C5H10

Answer. A homologous series is a group of organic compounds having similar structure and similar chemical properties in which the successive compounds differ by CH2 group.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-20

 

Q. 9. The elements 4Be, 12Mg and 20Ca, each having two valence electrons in their valence shells, are in periods 2, 3 and 4 respectively of the modern periodic table. Answer the following questions associated with these elements, giving reason in each case:

(a) In which group should they be?

(b) Which one of them is least reactive?

(c) Which one of them has the largest atomic size?

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-21

(a) They all belong to 2nd group of the periodic table as all the elements have two valence electrons in their valence shell.

(b) Be is least reactive as it contains the least number of shells (i.e., 2). The tendency of an atom to lose electrons on moving down in a group increases as valence electrons move more and more away from the nucleus and nuclear charge on valence electrons decreases.

(c) Ca has the largest atomic size as it has the maximum number of shells.

 

Q. 11. List three distinguishing features between sexual and asexual types of reproduction, in tabular form.

Answer.  Difference between Sexual and Asexual types of reproductions

Sexual Reproduction Asexual Reproduction
Two parents are involved One parent is involved
Characteristics of both parents are inherited Characteristics of only one parent are inherited
It requires the formation of gametes It doesn’t require the formation of gametes
Special organs for reproduction are required. Special organs for reproduction are not required
Examples – Mangoes, coconut, Hibiscus etc. Examples – Potato, Jasmine, Rose, Yeast, Bryophyllum etc

 

Q. 14. A pea plant with blue colour flower denoted by BB is crossbred with a pea plant with white flower denoted by ww.

(a) What is the expected colour of the flowers in their F4 progeny?

(b) What will be the percentage of plants bearing white flower in F2 generation, when the flowers of F4 plants were selfed?

(c) State the expected ratio of the genotype BB and Bw in the F2 progeny.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-22

 

Q. 18. What is an ecosystem? List its two main components. We do not clean natural ponds or lakes but an aquarium needs to be cleaned regularly. Why is it so? Explain.

Answer. An ecosystem is a self-contained unit of living things (plants, animals and decomposers) and their non-living environment (soil, air and water). An ecosystem needs only the input of sunlight energy for its functioning.

Ecosystem is made up of two main components:

(i) Abiotic component meaning non-living component.

(ii) Biotic component meaning living component.

An aquarium is an artificial ecosystem. It needs to be cleaned regularly because it has – stagnant water and no decomposers. Therefore the dead parts and excrete of the organisms of the aquarium are not decomposed and would never be returned to their original pool. The accumulation of these wastes can be dangerous for the living organisms in the aquarium.

 

Q. 19. What are fossils? How are they formed? Described in brief two methods of determining the age of fossils. State any one role of fossils in the study of the process of evolution.

Answer. 

Fossils : fossils are the remains of organisms found in the earth’s strata (rock layers). These organisms have, in some way, been protected from the bacterial action that degrades carbon-based organisms.

Fossils are created through sudden disruptions, like earthquakes. They can also be formed through steadier processes, like exposure to the (extreme) elements.

In most cases, the environment plays a direct role, as a preservative, in whether an organism will become a fossil.

The ideal environment is silty, with moving sediment that can cover the organism. The floors of oceans, lakes, and deep ponds are prime spots for fossilization.

Imagine a sick dinosaur pulling itself to a lake for a drink. It dies. The body falls in and sinks to the bottom. The lake’s motion deposits mud and sand on the animal.

Over time, the soft tissues dissolve, and the mineral-rich sediment fills the gaps. Years pass and the minerals harden around the bones, creating a petrified structure we’ve come to know as fossils.

  • The age of the fossils can be determined by the following way:

1. Radiometric dating :In this method, the age of the fossil can be determined by tracing the radioactive elements present in the rocks and examining it chemically.

2. Relative dating :The fossils are found in the sedimentary rocks in the form of layers accumulated over large span of time. So, using this fact, the geologist find the age of fossils in the way that the fossil found at the bottom of those layers are found to be older than that found above those.

3. Fossils have a significant role in evolution as they help in creating evolutionary relationships with the earlier organisms and the present day organisms.

 

SET III

Q. 1. Write the number of covalent bonds in the molecule of butane, C4H10.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-23

 

Q. 2. Name two simple organisms having the ability of regeneration.

Answer. Two simple organisms having the ability of regeneration are Planaria and Hydra.

 

Q. 3. Which of the following are always at the second trophic level of food chains? Carnivores, Auto trophs, Herbivores

Answer. Herbivores are always at the second trophic level of food chains.

 

Q. 4. Draw a ray diagram to show the path of the reflected ray corresponding to an incident ray of light parallel to the principal axis of a convex mirror and show the angle of incidence and angle of reflection on it.

Answer. 

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-delhi-2014-1

Q. 5. Why is sustainable management of natural resources necessary? Out of the two reuse and recycle which, in your opinion, is better to practise? Give reason.

Answer. Sustainable management is management that encourages the judicious use of natural resources to meet the current basic human needs while preserving the resources for the needs of future generations.

Reuse is a better practise than recycle as recyling requires a large amount of energy and money. In this strategy, we are encouraged to use things again and again instead of throwing them away with no expense of energy. Reuse also does not cause pollution. Example, plastic bottles of jams and pickles can be reused for storing things in the kitchen.

 

Q. 7. Write the name and general formula of a chain of hydrocarbons in which an addition reaction with hydrogen is possible. State the essential condition for an addition reaction. Stating this condition, write a chemical equation giving the name of the reactant and the product of the reaction.

Answer. Addition of hydrogen is possible in Alkenes CnH2n and Alkynes CnH2n-2

  • Addition reaction of unsaturated hydrocarbons occurs in the presence of catalysts such as nickel (Ni) or palladium (Pd) or platinum (Pt) to form saturated hydrocarbons.
  • Example, Ethene reacts with hydrogen when heated in the presence of nickel catalyst to form ethane.
    cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-24

 

Q. 9. Given below are some elements of the modern periodic table. Atomic number of the element is given in the parentheses: A(4), B(9), C(14), D(19), E(20)

(a) Select the element that has one electron in the outermost shell. Also write the electronic configuration of this element.

(b) Which two elements amongst these belong to the same group? Give reason for your answer.

(c) Which two elements amongst these belong to the same period? Which one of the two has bigger atomic radius?

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-25

(a) D has 1 electron in the-outermost shell. Atomic no. = 19, Elec. Configuration = 2, 8, 8,1

(b) A and E belong to the same group, i.e., 2nd group of the periodic table as both have same number of valence electrons (i.e., 2) in their outermost shell.

(c) A & B and D &’E belong to the same period as they have the same no. of valence shells. A and B have 2 shells thus belong to 2nd period of the periodic table.

D and E have 4 shells thus belong to 4th period of the periodic table.

A has the bigger atomic radius among A and B and D has the bigger atomic radius among D and E as atomic size decreases on moving from left to right in a period (or atomic size decreases as the atomic number increases in a period).

 

Q. 12. List four categories of contraceptive methods. State in brief two advantages of adopting such preventive methods.

Answer.  The contraceptive methods can be broadly classified into the following categories:

1. Natural method: It involves avoiding the chances of meeting of sperms and ovum. In this method, the sexual act is avoided from day 10th to 17th of the menstrual cycle because, during this period, ovulation is expected and therefore, the chances of fertilization are very high.

2. Barrier method: In this method, the fertilization of ovum and sperm is prevented with the help of barriers. Barriers are available for both males and females. Condoms are barriers made of thin rubber that are used to cover penis in males and vagina in females.

3. Oral contraceptives: In this method, tablets or drugs are taken orally. These contain small doses of hormones that prevent the release of eggs and thus fertilization cannot occur.

4. Implants and surgical methods: Contraceptive devices such as the loop or Copper-T are placed in the uterus to prevent pregnancy. Some surgical methods can also be used to block the gamete transfer. It includes the blocking of vas deferens to prevent the transfer of sperms known as vasectomy. Similarly, fallopian tubes of the female can be blocked so that the egg will not reach the uterus known as tubectomy.

Advantages of adopting such preventive methods:

  1. Contraceptive methods are used to prevent the spread of sexually transmitted diseases like syphilis, AIDS, etc.
  2. Contraceptives prevent unwanted and frequent pregnancies. If a couple has less number of children, they can provide good clothes, good food and a good education to each child. This will make the parents as well as children happy.

 

Q. 17. An object of height 5 cm is placed perpendicular to the principal axis of a concave lens of focal length 10 cm. If the distance of the object from the optical centre is 20 cm, determine the position, nature and size of the image formed using the lens formula.

Answer.

cbse-previous-year-question-papers-class-10-science-sa2-outside-delhi-2015-26

CDS(I) Exam 2019 General Knowledge Previous Year Paper

CDS(I) Exam 2019 

GENERAL KNOWLEDGE

प्रश्न 1. हेनरी टी० कोलब्रुक निम्नलिखित में से किस संस्थान में संस्कृत के प्रोफेसर थे? 

(a) फोर्ट विलियम कॉलेज 

(b) श्रीरामपुर मिशन 

(c) काशी विद्यापीठ

(d) एशियाटिक सोसाइटि

 

प्रश्न 2. दक्कन कृषक राहत अधिनियम, 1879 को निम्नलिखित में से किस उद्देश्य के साथ अधिनियमित किया गया था? 

(a) बेदखल किए गए खेतिहरों को ज़मीन वापस लौटाना 

(b) सामाजिक एवं धार्मिक अवसरों पर किसानों को वित्तीय सहायता सुनिश्चित करना

(c) ऋणग्रस्तता वाली ज़मीन की बिक्री, बाहरी व्यक्तियों को किए जाने पर प्रतिबंध लगाना 

(d) दिवालिया खेतिहरों को कानूनी सहायता प्रदान करना

 

प्रश्न 3. ब्रिटिश सरकार द्वारा दामिन-इ-कोह का निर्माण निम्नलिखित में से किस समुदाय को बसाने के लिए किया गया था? 

(a) संथाल 

(b) मुंडा 

(c) ओरोंस (उराँव) 

(d) सोरा (साओरा)

 

प्रश्न 4. परिसीमा कानून, जो ब्रिटिश द्वारा 1859 में पारित किया गया था, निम्नलिखित में से किस विषय को संबोधित करता है? 

(a) ऋण अनुबंध-पत्रों की कोई कानूनी वैधता नहीं होगी। 

(b) साहूकार और रैयत (किसानों) के मध्य हस्ताक्षरित ऋण अनुबंध-पत्रों की वैधता केवल तीन वर्ष के लिए होगी। 

(c) भूमि अनुबंध-पत्र साहूकारों द्वारा निष्पादित नहीं किए जा सकेंगे। 

(d) ऋण अनुबंध-पत्रों की वैधता दस वर्षों के लिए होगी।

 

प्रश्न 5. 1857 के विद्रोह के दिनों में इनमें से किसे ‘डंका शाह’ के नाम से जाना जाता था? 

(a) शाह मल 

(b) मौलवी अहमदुल्लाह शाह 

(c) नाना साहिब 

(d) तात्या टोपे 

 

प्रश्न 6. 1856 का सारांश (समरि) समझौता निम्नलिखित में से किस पूर्वधारणा पर आधारित है? 

(a) ताल्लुकेदार भूमि के वैध स्वामी थे। 

(b) ताल्लुकेदार दस्तंदाज थे, जिनका भूमि में कोई स्थायी पण नहीं था। 

(c) ताल्लुकेदार खेतिहरों को भूमि से बेदखल कर सकते थे।

(d) जो राजस्व राज्य के पास जाता था, ताल्लुकेदार उसका एक भाग लेते थे। 

 

प्रश्न 7. 1990 में अंतरराज्यीय परिषद् का प्रतिष्ठापन किस आयोग की संस्तुति पर किया गया था? 

(a) पुंछी आयोग 

(b) सरकारिया आयोग 

(c) राजमन्नार आयोग 

(d) मुंगेरीलाल आयोग

 

प्रश्न 8. किसी न्यायालय अथवा न्यायाधिकरण के आदेश को रद्द करने के लिए निम्नलिखित में से कौन-सी रिट जारी की जाती है? 

(a) परमादेश 

(b) प्रतिषेध 

(c) अधिकार-पृच्छा (क्वो वारंटो) 

(d) उत्प्रेषण 

 

प्रश्न 9. भारत के संविधान की आधारभूत संरचना में परिवर्तन करने की शक्ति के संबंध में निम्नलिखित में से कौन-सा/से कथन सही है/हैं? 

1. यह संसद की संशोधन करने की शक्ति के विस्तार (परिधि) से परे है। 

2. यह जनता के द्वारा संविधान सभा में प्रतिनिधियों के माध्यम से प्रयोग किया जा सकता है।

3. यह संसद की संविधानी शक्तियों के अंतर्गत शामिल है। 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) 1 और 3 

(b) 1 और 2 

(c) केवल 1 

(d) 2 और 3

 

प्रश्न 10. जब आपातकाल की उद्घोषणा प्रचालन (ऑपरेशन) में हो, तब निम्नलिखित में से किसे अपवाद स्वरूप छोड़कर सभी मूल अधिकारों के प्रवर्तन के लिए न्यायालय में जाने का अधिकार निलंबित रहता है? 

(a) अनुच्छेद 20 और अनुच्छेद 21 

(b) अनुच्छेद 21 और अनुच्छेद 22 

(c) अनुच्छेद 19 और अनुच्छेद 20 

(d) अनुच्छेद 15 और अनुच्छेद 16 

 

प्रश्न 11. भारत के संविधान का निम्नलिखित में से कौन-सा अनुच्छेद यह निर्धारित करता है कि राज्य कोष से सम्पोषित कुओं, तालाबों एवं स्नान-घाटों का प्रयोग करने से किसी भी नागरिक को वंचित नहीं किया जा सकता है? 

(a) अनुच्छेद 14 

(b) अनुच्छेद 15 

(c) अनुच्छेद 16 

(d) अनुच्छेद 17

 

प्रश्न 12. अखिल भारतीय अनुसूचित जाति संघ को इनमें से किसने स्थापित किया? 

(a) ज्योतिबा फूले 

(b) पेरियार 

(c) बी० आर० अम्बेडकर 

(d) एम० के० करुणानिधि 

 

प्रश्न 13. पॉल एलेन, जिनका निधन अक्तूबर 2018 में हुआ, किसके सह-संस्थापक थे? 

(a) औरैकल 

(b) आइ० बी० एम०

(c) माइक्रोसॉफ्ट

(d) सैप (SAP)

 

प्रश्न 14. मोबाइल ऐप ‘c-VIGIL’ सहायक है 

(a) सरकारी कार्यालयों में निःशुल्क और उचित ई-टेंडरिंग प्रक्रिया को संचालित करने में 

(b) लोक सेवाओं में भ्रष्टाचार के विरुद्ध लड़ाई में 

(c) नगरपालिका क्षेत्रों से कूड़ा-कचरा हटाने में 

(d) निर्वाचन-आबद्ध राज्यों में आदर्श आचार संहिता के उल्लंघन के बारे में सूचना देने में

 

प्रश्न 15. ‘प्रहार’ है 

(a) एक युद्ध टैंक 

(b) सतह से सतह पर मार करने वाली एक मिसाइल 

(c) एक विमानवाहक 

(d) एक पनडुब्बी

 

प्रश्न 16. राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार, 2018 इनमें से किसे/किन्हें प्राप्त हुआ? 

(a) विराट कोहली 

(b) एस० मीराबाई चानू और विराट कोहली 

(c) नीरज चोपड़ा 

(d) हीमा दास और नीरज चोपड़ा 

 

प्रश्न 17. पाक्योंग विमानपत्तन कहाँ स्थित है? 

(a) सिक्किम 

(b) जम्मू और कश्मीर 

(c) अरुणाचल प्रदेश 

(a) मिजोरम 

 

प्रश्न 18. संयुक्त राष्ट्र द्वारा अंतरराष्ट्रीय ग्रामीण महिला दिवस कब मनाया जाता है? 

(a) 15 जुलाई 

(b) 15 अगस्त 

(c) 15 सितम्बर 

(d) 15 अक्तूबर 

 

प्रश्न 19. इनमें से कौन वह पहला भारतीय है जिसे पुलित्जर पुरस्कार प्राप्त हुआ है? 

(a) अरुंधति रॉय 

(b) गोविन्द बिहारी लाल 

(c) विजय शेषाद्रि 

(d) झुम्पा लाहिड़ी 

 

प्रश्न 20. सौरभ चौधरी निम्नलिखित में से किस खेल में अग्रगण्य हैं?

(a) तीरंदाज़ी 

(b) निशानेबाज़ी 

(c) मुक्केबाज़ी

(d) जूडो

 

प्रश्न 21. माँग के नियम में निम्नलिखित में से कौन-सी एक पूर्वधारणा नहीं है? 

(a) उपभोक्ता की रुचि और वरीयता में कोई बदलाव नहीं होता है। 

(b) उपभोक्ता की आय नियत (सतत) बनी रहती है। 

(c) उपभोक्ता प्रदर्शन प्रभाव से प्रभावित होते हैं। 

(d) स्थानापन्न वस्तुओं के दाम में कोई परिवर्तन नहीं होता है। 

 

प्रश्न 22. निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं है? 

(a) जब पूर्ण उपयोगिता अधिकतम होती है, सीमांत उपयोगिता शून्य होती है। 

(b) जब पूर्ण उपयोगिता घटती है, सीमांत उपयोगिता नकारात्मक होती है। 

(c) जब पूर्ण उपयोगिता बढ़ती है, सीमांत उपयोगिता सकारात्मक होती है। 

(d) जब पूर्ण उपयोगिता अधिकतम होती है, सीमांत और औसत उपयोगिता एक-दूसरे के बराबर होती है।

 

प्रश्न 23. उदासीनता वक्रों के बारे में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

1. उदासीनता वक्र, उद्गम (मूल) की ओर उत्तल हैं। 

2. उच्चतर उदासीनता वक्र, उच्च-स्तरीय तुष्टि दर्शाता 

3. दो उदासीनता वक्र एक-दूसरे को काटते हैं। 

उपर्युक्त में से कौन-सा/से कथन सही है/हैं? 

(a) केवल 1 

(b) 1 और 2

(c) 2 और 3

(d) केवल 3

 

प्रश्न 24. एक संयुक्त पूँजी कंपनी (ज्वॉइंट-स्टॉक कंपनी) के विषय में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

1. इसका एक कानूनी अस्तित्व होता है। 

2. शेयरधारकों का सीमित दायित्व होता है। 

3. इसका एक लोकतंत्रीय प्रबंधन होता है। 

4. इसका एक सामूहिक स्वामित्व होता है। 

उपर्युक्त में से कौन-से कथन सही हैं?

(a) केवल 1 और 2

(b) केवल 1, 2 और 3 

(c) केवल 3 और 4

(d) 1, 2, 3 और 4

 

प्रश्न 25. जब कोई वस्तु अथवा उत्पादित कारक, उनके मूल्य पर ध्यान दिए बिना, मात्रा में पूर्णतः निश्चित होते हैं, तो आपूर्ति (सप्लाई) वक्र होता है 

(a) क्षतिज

(b) नीचे की ओर दायीं तरफ झुका हुआ

(c) ऊर्ध्वाधर

(d) ऊपर की ओर दायीं तरफ झुका हुआ

 

प्रश्न 26. 1870 के दशक में बम्बई सचिवालय का अभिकल्प (डिजाइन) किसने तैयार किया? 

(a) एच० सेंट क्लेयर विल्किन्स

(b) सर कावसजी जहाँगीर रेडीमनी

(c) पुरुषोत्तमदास ठाकुरदास 

(d) नुसीरवानजी टाटा

 

प्रश्न 27. कोलकाता में महाकाली पाठशाला की संस्थापक कौन थीं? 

(a) संत माताजी महारानी तपस्विनी

(b) सिस्टर निवेदिता

(c) मैडम ब्लवात्स्की

(d) सरोजिनी नायडू

 

प्रश्न 28. किस यूरोपीय शासक ने यह अवलोकित किया, “ध्यान में रखो कि भारत का वाणिज्य विश्व का वाणिज्य है … जो भी इस पर पूरी तरह से नियंत्रण रखेगा, वहीं यूरोप का अधिनायक होगा”? 

(a) महारानी विक्टोरिया 

(b) रूस का पीटर द ग्रेट 

(c) नेपोलियन बोनापार्ट 

(d) गुस्ताव II एडॉल्फ 

 

प्रश्न 29. किस यूरोपीय यात्री ने यह अवलोकित किया, “एक हिन्दू स्त्री कहीं भी अकेली जा सकती है, यहाँ तक कि सबसे । अधिक भीड़-भाड़ वाली जगहों में भी, और उसे कभी , भी निकम्मे आवारागर्दी की गुस्ताख नजरों एवं परिहास से डरने की आवश्यकता नहीं है”? 

(a) फ्रैंकोइस बनियर 

(b) जीन-बैपटिस्ट टेवर्नियर 

(c) थॉमस रो 

(d) अबे जे० ए० डबॉइस 

 

प्रश्न 30. पुस्तक, प्लेग्स ऐंड पीपल्स (Plagues and Peoples) का लेखक कौन है? 

(a) डब्ल्यू० एल० थॉमस 

(b) राहेल कार्सन 

(c) डेविड कैनाडीन 

(d) विलियम एच० मैकनेल 

 

प्रश्न 31. किस भारतीय समाजशास्त्री ने यह तर्क दिया कि एक सदृश हिन्दुत्व के विचार का निर्माण ‘पश्च-ज्ञानोदय यूरोप के सांस्कृतिक अहंकार’ के द्वारा हुआ है? 

(a) आशीष नन्दी

(b) पार्थ चटर्जी

(c) टी० के० ओमेन 

(d) रजनी कोठारी

 

प्रश्न 32. ‘उप-मुख्य संकट (सब-प्राइम क्राइसिस) शब्द निम्नलिखित में से किस घटना से संबंधित है? 

(a) आर्थिक मंदी 

(b) राजनीतिक अस्थिरता 

(c) संरचनात्मक समायोजन कार्यक्रम 

(d) बढ़ती सामाजिक असमानता

 

प्रश्न 33. 1947 के भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम द्वारा लाया गया एक परिवर्तन निम्नलिखित में से कौन-सा नहीं है? 

(a) एक अंतरिम संविधान प्रदान करने के लिए भारत सरकार अधिनियम, 1935 को संशोधितकिया गया था। 

(b) भारत की अधीनता को समाप्त किया गया। 

(c) नये संविधान के निर्माण तक सत्ता का स्रोत राजमुकुट था। 

(d) भारतीय अधिराज्य का सांविधानिक प्रमुख गवर्नर-जनरल था।

 

प्रश्न 34. राज्य विधानमंडल में विधान परिषद के उपबंध के संबंध में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं है? 

(a) बिहार एवं तेलंगाना राज्य में विधान परिषद् हैं। 

(b) किसी राज्य के विधान परिषद में सदस्यों की कुल संख्या, विधान सभा में सदस्यों की कुल संख्या के एक-तिहाई से अधिक नहीं होगी। 

(c) कुल सदस्यों का बारहवाँ अंश, स्थानीय निकायों और सत्ताओं से मिलकर बने निर्वाचक-मंडलों द्वारा निर्वाचित होगा। 

(d) कुल सदस्यों का बारहवां अंश, राज्य में निवास कर रहे स्नातकों द्वारा निर्वाचित होगा।

 

प्रश्न 35. भारत के संविधान के भाग IX में किए गए निर्धारण के अनुसार, पंचायतों के बारे में, निम्नलिखित में से कौन-सा सही नहीं है? 

(a) पंचायतों की बैठकों में मताधिकार का प्रयोग करने के लिए किसी पंचायत के अध्यक्ष को जनता द्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचित किए जाने की आवश्यकता है। 

(b) राज्य विधानमंडल को यह निर्णय लेने का अधिकार है कि पंचायतों में अध्यक्षों के पदों को अनुसूचित जातियों, अनुसूचित जनजातियों अथवा महिलाओं के लिए आरक्षित किया जाए अथवा नहीं।

(c) प्रत्येक पंचायत पाँच वर्षों की अवधि तक बनी रहेगी, अगर पहले भंग न हुई हो।

(d) राज्य विधानमंडल विधि द्वारा पंचायतों के लेखाओं के अंकेक्षण/लेखापरीक्षण के लिए उपबंध बना सकता है।

 

प्रश्न 36. प्रशासनिक न्यायाधिकरणों के बारे में निम्नलिखित में से कौन-सा सही नहीं है? 

(a) संसद, विधि द्वारा संघ एवं राज्य, दोनों ही स्तरों पर प्रशासनिक न्यायाधिकरणों का गठन कर सकती है।

(b) लोक सेवाओं के लिए नियुक्त किए गए व्यक्तियों की सेवा शर्तों तथा भर्ती से संबंधित शिकायतों एवं विवादों की जाँच-पड़ताल न्यायाधिकरण कर सकते हैं।

(c) संसद के कानून द्वारा स्थापित न्यायाधिकरण, अपील करने की विशेष इजाजत देने के लिए, सभी न्यायालयों के क्षेत्राधिकार को अपवर्जित कर सकते हैं।

(d) न्यायाधिकरणों की स्थापना करने वाला कानून, प्रक्रियाओं के लिए उपबंध कर सकता है, जिसमें अनुसरण किए जाने के लिए साक्ष्य के नियम भी शामिल हैं।

 

प्रश्न 37. एक ऐसी बाजार परिस्थिति, जिसमें बहुत-सी कंपनियां मिलते-जुलते किन्तु असर्वसम (समरूप नहीं) उत्पाद बेचती हैं, कहलाती है 

(a) आदर्श (पूर्ण) प्रतियोगिता 

(b) त्रुटिपूर्ण (सदोष) प्रतियोगिता

(c) एकाधिकारी प्रतियोगिता 

(d) अल्पाधिकार

 

प्रश्न 38. निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

1. 2017-18 के दौरान भारत में मुद्रास्फीति संतुलित रही है। 

2. खाद्य-संबंधी मुद्रास्फीति, विशेषकर दालों एवं सब्जियों में, इस दौरान उल्लेखनीय कमी रही। 

उपर्युक्त में से कौन-सा/से कथन सही है/हैं? 

(a) केवल 1 

(b) केवल 2 

(c) 1 और 2 दोनों 

(d) न तो 1, न ही 2 

 

प्रश्न 39. निम्नलिखित में से कौन-सी प्राक्कल्पना यह मानती है कि किसी भी समय-अवधि में व्यक्ति उपभोग उस व्यक्ति के लिए उपलब्ध संसाधनों, उसकी पूँजी पर प्रतिलाभ की दर तथा उस व्यक्ति की उम्र पर निर्भर करती है? 

(a) निरपेक्ष आय प्राक्कल्पना 

(b) सापेक्ष आय प्राक्कल्पना 

(c) जीवन-चक्र प्राक्कल्पना 

(d) स्थायी आय प्राक्कल्पना

 

प्रश्न 40. जॉन मेनार्ड कीन्स के अनुसार रोजगार निर्भर करता है 

(a) समग्र माँग पर 

(b) समग्र पूर्ति पर 

(c) प्रभावी माँग पर 

(a) ब्याज की दर पर 

 

प्रश्न 41. करारोपण के निम्नलिखित में से किस सिद्धांत का पक्ष समर्थन एडम स्मिथ द्वारा नहीं किया गया था? 

(a) समानता का सिद्धांत 

(b) निश्चितता का सिद्धांत 

(c) सुविधा का सिद्धांत 

(d) राजकोषीय पर्याप्तता का सिद्धांत

 

प्रश्न 42. कलन विधि (एल्गोरिद्म) के गणितीय शास्त्र के नामकरण का श्रेय, किस अरब वैज्ञानिक को दिया जा सकता है? 

(a) अल-ख्वारिज्मी 

(b) इब्न अल-हेथम 

(c) इब्न रूश्द 

(d) इब्न सीना

 

प्रश्न 43. 1854 के केन्सास-नेब्रास्का अधिनियम के कारण निम्नलिखित में से कौन-सा परिणाम निकला? 

(a) मिसौरी समझौता निरस्त किया गया तथा केन्सास एवं नेब्रास्का की जनता को यह निर्धारित करने की अनुमति दी गई कि उन्हें गुलाम रखने चाहिए अथवा नहीं। 

(b) इस अधिनियम ने राज्यक्षेत्रों को दास-प्रथा के प्रश्न पर मताधिकार की अनुमति नहीं दी। 

(c) दास-प्रथा के मुद्दे के संबंध में बहुमत की आवाज को दबा दिया गया था। 

(d) दास-प्रथा पर निर्णय लेने का पूरा अधिकार संघीय सरकार के पास था।

 

प्रश्न 44. 2007 के भारत-अमेरिकी नाभिकीय (परमाणु) समझौते के अंतर्गत निम्नलिखित में से कौन-सा विषय शामिल किया गया था? 

(a) भारत के पास यू० एस०-स्रोत सुरक्षित भुक्तशेष इंधन को ‘पुनःसंसाधित करने का अग्निम अधिकार है। 

(b) अन्य प्रदायक देशों की मदद से एक सामरिक इंधन संचय (रिजर्व) बनाने का अधिकार भारत के पास नहीं होगा। 

(c) भारत को नाभिकीय यंत्र का परीक्षण नहीं करना चाहिए। 

(d) भारत के नाभिकीय (परमाणु) शस्त्र कार्यक्रम के विकास को अमेरिका रोकेगा। 

 

प्रश्न 45. भारत के संविधान के आलेखन (प्रारूपण) सदस्य के रूप में, अल्लादि कृष्णास्वामी अय्यर के बारे में निम्नलिखित में से कौन-से कथन सही हैं? 

1. भारत के संविधान के निर्वचन से संबंधित महत्त्वपूर्ण निर्णयों के लिए जाने में उच्चतम न्यायालय की भूमिका के वे पक्षधर थे। 

2. उनका यह मानना था कि स्वतंत्रता और सामाजिक निग्रह के बीच उच्चतम न्यायालय को एक रेखा खींचनी पड़ेगी। 

3. न्यायपालिका पर कार्यपालिका के प्रभुत्व में उनका विश्वास था। 

4. वे शासन के एक अधिनायकीय स्वरूप के पक्षधर थे। 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) केवल 1 और 2 

(b) 1, 2 और 3 

(c) 3 और 4 

(d) 1, 2 और 4 

 

प्रश्न 46. संयुक्त राष्ट्र बहुआयामी शांति स्थापन संचालनों (कार्यवाहियों) के मूल कार्य निम्नलिखित में से कौन-से हैं? 

1. स्थिरीकरण 

2. शांति दृढ़ीकरण 

3. किसी युद्ध में पराजित हो रहे राज्य को समर्थन 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) 1, 2 और 3

(b) केवल 2 और 3

(c) केवल 1 और 3

(d) केवल 1 और 2 

 

प्रश्न 47. दक्षिण चीन समुद्र विवाद में निम्नलिखित में से कौन-से देश शामिल हैं? 

1. चीन 

2. वियतनाम 

3. मलेशिया 

4. इंडोनेशिया

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) 1 और 4 

(b) केवल 1 और 2

(c) 1, 2 और 3

(4) 2,3 और 4

 

प्रश्न 48. ‘क्योटो प्रोटोकॉल’ एक अंतर्राष्ट्रीय संधि है, जिसके पक्षकार राज्य किसमें कमी करने के लिए प्रतिबद्ध हैं? 

(a) गरीबी 

(b) ग्रीनहाउस गैस उत्सर्जन देना 

(c) नाभिकीय (परमाणु) शस्त्रीकरण

(4) कृषि उपदान

 

प्रश्न 49. ‘बीजिंग घोषणा’ निम्नलिखित में से किस मुद्दे से संबंधित 

(a) बालकों के अधिकार 

(b) महिलाओं के अधिकार 

(c) प्रगति का अधिकार 

(d) प्रशुल्क में कटौती

 

प्रश्न 50. ‘गुजराल सिद्धांत’ निम्नलिखित में से किस विषय से संबंधित है? 

(a) भारत और इसके पड़ोसियों के बीच भरोसा कायम करना 

(b) भारत में सभी विद्रोही समूहों के साथ संवाद आरंभ करना 

(c) नक्सल-वर्चस्व क्षेत्रों में विकास की गतिविधियों का बीड़ा उठाना 

(d) खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित करना 

 

प्रश्न 51. सूची-I को सूची-II के साथ सुमेलित कीजिए और सूचियों के नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए : 

सूची-I(यौगिक/अणु) सूची-II(अणु का आकार)
A. CH3 1. त्रिकोणीय समत
B. HCHO  2. चतुष्फलकीय
C. HCN  3. त्रिकोणीय पिरामिडी
D. NH3  4. रैखिक 

कूट:

(a)  A-2, B-4, C-1, D-3

(b)  A-2, B-1, C-4, D-3

(c)  A-3, B-4, C-1, D-2

(d)  A-3, B-1, C-4, D-2

 

प्रश्न 52. किसी द्रव में अविलेय अति सूक्ष्म कणों को द्रव से अलग करने के लिए निम्नलिखित में से किसका प्रयोग किया जाता है?

(a) क्रिस्टलीकरण 

(b) प्रभाजी आसवन 

(c) अपकेन्द्रीकरण 

(d) निस्तारण

 

प्रश्न 53. निम्नलिखित में से किस तत्त्व का पता ‘लैसें परीक्षण’ द्वारा नहीं लगाया जा सकता है? 

(a) I

(b) Cl

(c) S

(d) F

 

प्रश्न 54. निम्नलिखित में से किसमें प्रकार्यक समूह समावयवता संभव नहीं है? 

(a) ऐल्कोहॉल 

(b) ऐल्डिहाइड 

(c) ऐल्किल हैलाइड 

(d) सायनाइड 

 

प्रश्न 55. निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं है? 

(a) फिशर प्रक्षेपण, अणु को एक ग्रसित संरूपण में दर्शाता है। 

(b) न्यूमैन प्रक्षेपण को ग्रसित, सांतरित और विषमतलीय संरूपणों में दर्शाया जा सकता है।

(c) अणु का फिशर प्रक्षेपण उसका सर्वाधिक स्थायी संरूपण होता है।

(d) सॉहॉर्स प्रक्षेपण में रेखाएँ एक-दूसरे से 120° के कोण पर आनत होती हैं।

 

प्रश्न 56. नायलॉन 6 के संश्लेषण के लिए कौन-सा/से एकलक प्रयुक्त होता/होते है/हैं? 

(a) हेक्सामेथिलीनडाइएमीन और ऐडिपिक अम्ल 

(b) कैप्रोलैक्टम

(c) यूरिया और फॉर्मल्डीहाइड 

(d) फीनोल और फॉर्मल्डीहाइड

 

प्रश्न 57. निम्नलिखित में से कौन-सा तारा (स्टार) पृथ्वी के सर्वाधिक समीप है? 

(a) लुब्धक (सिरिअस) 

(b) स्वाति (आर्कट्यूरस) 

(c) स्पाइका 

(d) प्रॉक्सिमा सेन्टॉरी

 

प्रश्न 58. हमारे सौरमंडल के निम्नलिखित में से किस ग्रह का द्रव्यमान न्यूनतम है? 

(a) वरुण (नेप्ट्यून) 

(b) बृहस्पति (जूपिटर) 

(c) मंगल (मार्स) 

(d) बुध (मक्युरि)

 

प्रश्न 59. दो समरूप ठोस टुकड़े, एक स्वर्ण का और दूसरा चाँदी का, जब पानी में पूरी तरह से डुबोये जाते हैं, तो वे एकसमान (बराबर) भार दर्शाते हैं। वायु में तौले जाने पर (दिया गया है कि स्वर्ण का घनत्व, चांदी के घनत्व से अधिक है) 

(a) स्वर्ण के टुकड़े का भार अधिक होगा 

(b) चाँदी के टुकड़े का भार अधिक होगा 

(c) चाँदी तथा स्वर्ण दोनों ही टुकड़ों का भार बराबर होगा

(d) तौलना उनके द्रव्यमानों पर निर्भर करेगा

 

प्रश्न 60. यदि पराबैंगनी, दृश्य तथा अवरक्त विकिरणों के तरंगदैर्घ्य क्रमशः λUV, λVIS तथा λIR से दर्शाए गए हैं, तो इन तरंगदैर्यों के बीच सही संबंध निम्नलिखित में से कौन-सा है? 

(a) λUV < λIR < λVIS

(b) λUV > λVIS >  λIR 

(c) λUV >  λIR  >  λVIS

(d) λUV <  λVIS < λIR 

 

प्रश्न 61. विराम अवस्था से आरंभ करके एक इलेक्ट्रॉन तथा एक प्रोटॉन 100kV के विभवांतर द्वारा त्वरित होते हैं। इलेक्ट्रॉन और प्रोटॉन की अंतिम चाल क्रमशः Ve तथा Vp हैं। निम्नलिखित में से कौन-सा संबंध सही है? 

(a) Ve > Vp 

(b) Ve <Vp 

(c) Ve = Vp 

(d) निर्धारित नहीं किया जा सकता 

 

प्रश्न 62. यदि दो सदिशों तथा के बीच का कोण θ ≠ 0° है, तो 

(a) || + || = | +

(b) || + || > | + |

(c) || + || < | + |

(d) || + || = ||

 

प्रश्न 63. निम्नलिखित में से कौन-सा कार्य चिकने अंतर्द्रव्यी जालिका द्वारा सम्पन्न नहीं होता है? 

(a) द्रव्यों का अभिगमन 

(b) लिपिड का संश्लेषण 

(c) प्रोटीन का संश्लेषण 

(d) स्टेरॉयड हॉर्मोन का संश्लेषण

 

प्रश्न 64. निम्नलिखित में से कौन-सा कोशिकांग मुख्य रूप से पाचक एंजाइमों के संग्रहागार की तरह कार्य करता है? 

(a) डेस्मोसोम 

(b) राइबोसोम 

(c) लाइसोसोम 

(d) धानी 

 

प्रश्न 65. किसी पौधे के तने के घेरे को बढ़ाने के लिए निम्नलिखित में से कौन-सा ऊतक उत्तरदायी होता है? 

(a) वाहिनिका 

(b) परिरंभ 

(c) अंतर्वेशी विभज्योतक 

(d) पार्वीय विभज्योतक 

 

प्रश्न 66. निम्नलिखित में से कौन-सा जीव, पोषण की मृतजीवी विधि पर निर्भर होता है? 

(a) ऐगैरिकस 

(b) यूलोथ्रिक्स 

(c) रिक्सिया 

(d) क्लैडोफोरा 

 

प्रश्न 67. निम्नलिखित में से किसकी शारीरिक बनावट (संघटन) में एक द्विपार्श्विक समरूपता होती है? 

(a) ऐस्टीरिऐस 

(b) समुद्री ऐनिमोन 

(c) नेरीस 

(d) इकाइनस (तीक्ष्णवर्धी) 

 

प्रश्न 68. निम्नलिखित में से कौन-सा युग्म, नियततापी प्राणियों का है? 

(a) मकर तथा शुतुरमुर्ग 

(b) हैगफिश तथा डाँगफिश 

(c) कछुआ तथा शुतुरमुर्ग 

(d) मोर तथा ऊँट 

 

प्रश्न 69. भारत का निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य, केन्द्रीय जल आयोग द्वारा स्थापित बाढ़ पूर्वानुमान केन्द्रों के अंतर्गत नहीं आता है? 

(a) राजस्थान 

(b) जम्मू और कश्मीर 

(c) त्रिपुरा 

(d) हिमाचल प्रदेश

 

प्रश्न 70. कार्टाजेना शहर, जो जैव सुरक्षा प्रोटोकॉल के लिए प्रसिद्ध है, कहाँ स्थित है? 

(a) कोलम्बिया 

(b) वेनेजुएला 

(c) ब्राज़ील 

(d) गुयाना

 

प्रश्न 71. जनगणना 2011 के अनुसार भारत का निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य सर्वाधिक जनसंख्या वाला है? 

(a) गोवा 

(b) मिज़ोरम 

(c) मेघालय 

(d) सिक्किम

 

प्रश्न 72. दक्षिण अमेरिका के निम्नलिखित में से किस देश से होकर मकर रेखा नहीं गुजरती है? 

(a) चिली 

(b) बोलिविया 

(c) पराग्वे 

(d) ब्राज़ील 

 

प्रश्न 73. सारगैसो सागर के बारे में निम्नलिखित में से कौन-सा सही नहीं है?

(a) महासागरीय धाराओं का प्रतिचक्रवातीय परिचालन इसकी विशेषता है। 

(b) अटलांटिक महासागर में इसकी सर्वाधिक लवणता पाई गई है। 

(c) यह गल्फ स्ट्रीम के पश्चिम और कनारी धारा के पूर्व में स्थित है। 

(a) यह शांत एवं गतिहीन जल की वृत्ताकार गति में सीमित है। 

 

प्रश्न 74. सूची-I को सूची-II के साथ सुमेलित कीजिए और सूचियों के नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए : 

सूची-I (शहर) सूची-II (उत्पाद)
A. डेट्रॉइट  1. मोटर कार 
B. एंटवर्प 2. हीरा तराशना
C. टोक्यो 3. इस्पात (स्टील) 
D. हार्बिन 4. पोत निर्माण

कूट:

(a)  A-3, B-4, C-2, D-1

(b)  A-3, B-2, C-4, D-1

(c)  A-1, B-4, C-2, D-3

(d)  A-1, B-2, C-4, D-3

 

प्रश्न 75. निम्नलिखित में से कौन-सा, वाराणसी-कन्याकुमारी राष्ट्रीय राजमार्ग पर स्थित नहीं है? 

(a) सतना 

(b) रीवा 

(c) कटनी 

(d) जबलपुर 

 

प्रश्न 76. नगरीय वर्षा जल संग्रहण के लिए निम्नलिखित में से कौन-सी पद्धति उपयुक्त नहीं है? 

(a) छतशीर्ष पुनर्भरण गड्ढा (रूफटॉप रिचार्ज पिट) 

(b) पुनर्भरण कुआँ 

(c) अवनलिका प्लग 

(d) पुनर्भरण खाई 

 

प्रश्न 77. यदि कोई भारत के मानचित्र पर पोखर सिंचाई को अंकित करें और उस पर कुआं सिंचाई के मानचित्र को अध्यारोपित करे, तो इनमें नकारात्मक संबंध पाया जा सकता है। निम्नलिखित में से कौन-से कथन इस तथ्य की व्याख्या करते हैं? 

1. कुआँ सिंचाई से पहले पोखर सिंचाई घटित होती है। 

2. पोखर सिंचाई अपारगम्य सतही परतों वाले क्षेत्रों में होती है। 

3. कुआँ सिंचाई के लिए पर्याप्त भू-जल संचय – आवश्यक होता है। 

4. सिंचाई के अन्य प्रकार उपलब्ध नहीं हैं। 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) 1, 2 और 3 

(b) केवल 2 और 3 

(c) 3 और 4 

(d) 1 और 4 

 

प्रश्न 78. जब किसी खाली बोतल में गर्म पानी डाले जाने पर बोतल अपना आकार बनाए रखती है और कोमल नहीं होती है, तो पानी की यह बोतल किस प्रकार के प्लास्टिक से बनी हो सकती है? 

(a) तापसुघट्य (थर्मोप्लास्टिक) 

(b) पी० वी० सी० 

(c) पॉलियूरिथेन 

(d) तापदृढ़ (थर्मोसेटिंग)

 

प्रश्न 79. निम्नलिखित में से कौन-सा/से अवस्था फलन है/हैं? 

1. q + w 

2. q

3.

4. H- TS 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) केवल 1 और 4 

(b) 1, 2 और 4 

(c) 2, 3 और 4 

(d) केवल 1 

 

प्रश्न 80. किसी नियत अभिक्रिया में, 0°C पर △Gθ = – 45 kJ/mol और △Hθ = -90kJ/mol है। यह जानते हुए कि △Hθ तथा △Sθ तापमान पर निर्भर नहीं हैं, वह न्यूनतम तापमान क्या होगा जिस पर अभिक्रिया स्वतः ही हो जाती है? 

(a) 273K 

(b) 298 K 

(c) 546 K 

(d) 596K

 

प्रश्न 81. PC15, अणु का विन्यास त्रिकोणीय द्विपिरामिड के समान होता है। अतः p कक्षक (ऑर्बिटल) का संकरण होगा 

(a) sp2 

(b) sp3 

(c) dsp2 

(d) dsp3 

 

प्रश्न 82. किसी गोलीय ध्रुवीय निर्देशांक (γ,θ, α) में θ, z-अक्ष के परितः ध्रुवीय कोण को दर्शाता है तथा α, x-अक्ष से उठा हुआ दिगंश कोण व्यक्त करता है। इस स्थिति में P का y-घटक किस प्रकार निरूपित होगा? 

(a) Psinθsinα 

(b) Psinθ cosα 

(c) Pcosθ sinα 

(d) Pcosθ cosα

 

प्रश्न 83. एक आदर्श गैस के लिए निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं होता है? 

(a) सभी गैस अणुओं की गति समान होती है। 

(b) सभी गैस अणुओं की गतिज ऊर्जाएँ समान नहीं होती हैं। 

(c) गैस अणुओं की स्थितिज ऊर्जा शून्य होती है। 

(d) अणुओं के बीच कोई अन्योन्यक्रिया बल नहीं होता है। 

 

प्रश्न 84. तारामंडल क्या है? 

(a) आर०बी०सी० में उपस्थित हीमोग्लोबिन केवल ऑक्सीजन वहन कर सकता है, लेकिन कार्बन डाइऑक्साइड का नहीं। 

(b) आर० बी० सी० का हीमोग्लोबिन, ऑक्सीजन और कार्बन डाइऑक्साइड, दोनों वहन कर सकता 

(c) आर० बी० सी० का हीमोग्लोबिन केवल कार्बन डाइऑक्साइड वहन कर सकता है। 

(d) हीमोग्लोबिन केवल रुधिर आतंचन के लिए प्रयुक्त होता है, न कि गैसों के वहन के लिए।

 

प्रश्न 85. हुक का नियम निम्नलिखित में से किसके लिए मान्य है? 

(a) प्रतिबल-तनाव वक्र का केवल समानुपातिक क्षेत्र 

(b) सम्पूर्ण प्रतिबल-तनाव वक्र 

(c) प्रतिबल-तनाव वक्र का सम्पूर्ण प्रत्यास्थ क्षेत्र 

(d) प्रतिबल-तनाव वक्र के प्रत्यास्थ क्षेत्र के साथ-साथ उसके सुघट्य (प्लास्टिक) क्षेत्र

 

प्रश्न 86. हिस्टोन प्रोटीनों के बारे में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही है? 

(a) हिस्टोन वे प्रोटीन होते हैं, जो माइटोकॉन्ड्रिया झिल्ली में उपस्थित होते हैं। 

(b) हिस्टोन वे प्रोटीन होते हैं, जो डी० एन० ए० के साथ संगुणन में केन्द्रक में मौजूद होते हैं। 

(c) हिस्टोन वे प्रोटीन होते हैं, जो साइटोसोल में लिपिड के साथ संबद्ध होते हैं। 

(d) हिस्टोन वे प्रोटीन होते हैं, जो साइटोसोल में कार्बोहाइड्रेट के साथ संबद्ध होते हैं।

 

प्रश्न 87. हीमोग्लोबिन के बारे में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही है? 

(a) पृथ्वी से समदूरस्थ तारों की आकाश में एक विशेष आकृति (पैटर्न)

(b) ऐसे तारों की आकाश में एक विशेष आकृति, जो पृथ्वी से समदूरस्थ नहीं हो सकते हैं

(c) हमारे सौरमंडल के ग्रहों की आकाश में एक विशेष आकृति

(d) अंतरिक्ष में तारों, ग्रहों और उपग्रहों की स्थिति के कारण आकाश में इनकी एक विशेष आकृति

 

प्रश्न 88. एक संयुक्त सूक्ष्मदर्शी में प्रकाश के गमन का सही अनुक्रम, निम्नलिखित में से कौन-सा है? 

(a) संग्राही–अभिदृश्यक लेंस नेत्रिका निकाय । नलिका 

(b) अभिदृश्यक लेंस—संग्राही–निकाय नलिका– नेत्रिका 

(c) संग्राही–अभिदृश्यक लेंस-निकाय नलिका– नेत्रिका 

(d) नेत्रिका—अभिदृश्यक लेंस-निकाय नलिका– दर्पण 

 

प्रश्न 89. निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही है? 

(a) यूरिया, यकृत में उत्पन्न होता है। 

(b) यूरिया, रुधिर में उत्पन्न होता है। 

(c) यूरिया, मंड (स्टार्च) के पाचन से उत्पन्न होता है। 

(d) यूरिया, फेफड़े और वृक्क में उत्पन्न होता है। 

 

प्रश्न 90. भारत की निम्नलिखित में से कौन-सी नदी घाटी, गहन अवनालिका अपरदन से प्रभावित है? 

(a) कोसी 

(b) चंबल

(c) दामोदर 

(d) ब्रह्मपुत्र 

 

प्रश्न 91. चक्रवातों की सही विशेषता निम्नलिखित में से क्या हो सकती है? 

(a) शीतोष्ण चक्रवात पश्चिमी पवनों के साथ पश्चिम से पूर्व की ओर चलते हैं जबकि उष्णकटिबंधीय चक्रवात व्यापारिक पवनों का अनुगमन करते हैं। 

(b) चक्रवात के अग्न भाग को ‘चक्रवात की आँख (आइ ऑफ साइक्लोन)’ कहते हैं। 

(c) चक्रवात, संवृत समदाब रेखाओं से घिरे हुए उच्च दाब के एक केन्द्रक से युक्त होते है।

(d) तूफान (हरिकेन) प्रसिद्ध उष्णकटिबंधीय चक्रवात हैं, जो मध्य अक्षांशों में विकसित होते हैं। 

 

प्रश्न 92. अंतर्राष्ट्रीय उष्णकटिबंधीय काष्ठ संगठन (इंटरनेशनल ट्रॉपिकल टिम्बर ऑर्गेनाइज़ेशन) का मुख्यालय कहाँ स्थित है? 

(a) नई दिल्ली 

(b) योकोहामा 

(c) मैड्रिड 

(d) जकार्ता

 

प्रश्न 93. वायुमंडलीय दशाएं, आर्द्रता से काफी प्रभावित होती हैं। निम्नलिखित में से कौन-सा, आर्द्रता को सर्वोत्तम तरीके से परिभाषित करता है? 

(a) संघनन के कारण बनी जल की लटकती हुई बूंदों का रूप 

(b) वायुमंडलीय नमी का जमाव 

(c) वायु से संघनित और उसमें लटकी हुई जल की लगभग अति सूक्ष्म बूंदें 

(d) किसी विशेष समय और स्थान पर वायुमंडल में नमी की मात्रा 

 

प्रश्न 94. शोम्पेन कहाँ का छेद्य (असुरक्षित) आदिवासी समूह है? 

(a) झारखंड 

(b) ओडिशा 

(c) पश्चिम बंगाल

(d) अंडमान एवं निकोबार द्वीपसमूह

 

प्रश्न 95. निम्नलिखित में से किस शहर को भारत में स्मार्ट सिटी की सूची में सम्मिलित नहीं किया गया था? 

(a) सिलवासा 

(b) जोरहाट 

(c) इटानगर 

(d) कवरत्ती 

 

प्रश्न 96. जनगणना 2011 के अनुसार नगरों की जनसंख्या के आधार पर निम्नलिखित नगरीय समूहों में से अवरोही क्रम में सही विन्यास कौन-सा है? 

(a) दिल्ली-मुम्बई-कोलकाता-चेन्नई 

(b) मुम्बई-दिल्ली-कोलकाता-चेन्नई 

(c) मुम्बई-कोलकाता-दिल्ली-चेन्नई 

(d) कोलकाता-चेन्नई-मुम्बई-दिल्ली

 

प्रश्न 97. सूची-I को सूची-II के साथ सुमेलित कीजिए और सूचियों के नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए: 

सूची-I (झील का प्रकार) सूची-II (उदाहरण)
A. विवर्तनिक  1. लोनार झील 
B. गर्त (क्रेटर)  2. गंगाबल झील 
C. हिमनदीय  3. पूर्बस्थली झील 
D. नदीय 4. भीमताल झील

कूट : 

(a) A-4, B-1, C-2, D-3 

(b) A-4, B-2, C-1, D-3

(c) A-3, B-1, C-2, D-4 

(d) A-3, B-2, C-1, D-4

 

प्रश्न 98. निम्नलिखित में से कौन-सा अक्षांश, अंडमान द्वीपसमूह और निकोबार द्वीपसमूह को पृथक् करता है? 

(a) 8° N अक्षांश 

(b) 10° N अक्षांश 

(c) 12° N अक्षांश 

(d) 13° N अक्षांश

 

प्रश्न 99. लगभग 115 km की लघु नहरों और वितरिकाओं वाली दमनगंगा जलाशय परियोजना कहाँ स्थित है? 

(a) एन० सी० टी० 

(b) दादरा व नागर हवेली 

(c) पुदुचेरी 

(d) गोवा 

 

प्रश्न 100. कोल इंडिया लिमिटेड के संबंध में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

1. कोयला मंत्रालय के अंतर्गत इसे एक ‘महारत्न’ कंपनी के रूप में निर्दिष्ट किया गया है। 

2. यह दुनिया में कोयला उत्पादन करने वाली एकल सबसे बड़ी कंपनी है। 

3. कोल इंडिया लिमिटेड का मुख्यालय राँची, झारखंड में स्थित है। 

उपर्युक्त में से कौन-सा/से कथन सही है/हैं? 

(a) केवल 1 

(b) केवल 1 और 2 

(c) केवल 2 और 3 

(d) 1, 2 और 3 

 

प्रश्न 101. इनमें से किस प्रधानमंत्री द्वारा अफ्रीकी-एशियाई एकजुटता को भारत की विदेश नीति के केन्द्रीय तत्त्व के रूप में आरंभ किया गया? 

(a) नरेन्द्र मोदी 

(b) आइ० के० गुजराल 

(c) जे० एल० नेहरू 

(d) मनमोहन सिंह 

 

प्रश्न 102. निम्नलिखित में से किस निकाय द्वारा प्रधानमंत्री राष्ट्रीय राहत कोष संचालित किया जाता है? 

(a) प्रधानमंत्री कार्यालय (पी० एम० ओ०) 

(b) राष्ट्रीय आपदा प्रबंधन प्राधिकरण 

(c) वित्त मंत्रालय 

(d) राष्ट्रीय विकास परिषद् (एन० डी० सी०)

 

प्रश्न 103. पाकिस्तान अधिकृत कश्मीर में भारत के सर्जिकल स्ट्राइक मिशन के संबंध में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही है? 

(a) इसे वर्ष 2018 में संचालित किया गया। 

(b) इसका नेतृत्व भारतीय वायु सेना द्वारा किया गया। 

(c) इसे कोई नाम नहीं दिया गया था। 

(d) यह संयुक्त राष्ट्र द्वारा अनुमोदित था। 

 

प्रश्न 104. राष्ट्रीय हरित अधिकरण के संबंध में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं है? 

(a) इसकी स्थापना वर्ष 2010 में हुई थी। 

(b) यह पर्यावरण संरक्षण तथा वनों के संरक्षण से संबंधित मामलों के प्रभावी और शीघ्र निपटान में शामिल है। 

(c) यह व्यक्तियों और सम्पत्तियों को हुई हानि के लिए राहत और मुआवजा देने पर विचार कर सकता है। 

(d) यह सिविल प्रक्रिया संहिता, 1908 के तहत निर्धारित प्रक्रियाओं से बँधा है। 

 

प्रश्न 105. जम्मू और कश्मीर राज्य के संबंध में, भारत के संविधान के उपबंधों के बारे में, निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही नहीं है? 

(a) राज्य की नीति के निदेशक तत्त्व प्रयोज्य नहीं होते हैं। 

(b) रोजगार, अधिवास तथा सम्पत्ति के संबंध में राज्य के स्थायी निवासियों को अनुच्छेद 35A कुछ विशेष अधिकार प्रदान करता है। 

(c) अनुच्छेद 19(1)(1) को छोड़ दिया गया है। 

(d) राज्य के संविधान के संशोधन के लिए अनुच्छेद 368 प्रयोज्य नहीं है। 

 

प्रश्न 106. 1921 में, निम्नलिखित में से किस भ्रमण के दौरान गाँधीजी ने अपना सिर मुंडवा लिया और धोती (लंगोटी) पहनना आरंभ कर दिया ताकि वे गरीबों के समतुल्य पहचाने जा सकें? 

(a) अहमदाबाद 

(b) चम्पारण 

(c) चौरी चौरा 

(d) दक्षिण भारत 

 

प्रश्न 107. निम्नलिखित में से किस युद्ध के दौरान फौज के टिकान, सरहद की रक्षा करने और धावा आरंभ करने के लिए, सामरिक स्थान के रूप में प्रयोग करने के लिए एक पहाड़ी (हिल) स्टेशन के रूप में शिमला की स्थापना की गई? 

(a) ऐंग्लो-मराठा युद्ध 

(b) ऐंग्लो-बर्मी युद्ध 

(c) ऐंग्लो-गोरखा युद्ध 

(d) ऐंग्लो-अफगान युद्ध

 

प्रश्न 108. ब्रिटिश भारत में किस राजनीतिज्ञ ने उस पाकिस्तान का विरोध किया था जिसका अर्थ “मुस्लिम राज यहाँ और हिन्दू राज कहीं और” होता? 

(a) खान अब्दुल गफ्फार खान 

(b) सिकन्दर हयात खान 

(c) मौलाना अबुल कलाम आजाद 

(d) रफी अहमद किदवई 

 

प्रश्न 109. सूची-I को सूची-II के साथ सुमेलित कीजिए और सूचियों के नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए : 

सूची-I (लेखक) सूची-II (पुस्तक) 
A. शेखर बंद्योपाध्याय  1. जवाहरलाल नेहरू : ए बायोग्राफी, अंक-1, 1889-1947
B. सर्वपल्ली गोपाल 2. फ्रॉम प्लासी टू पार्टिशन : ए हिस्ट्री ऑफ मॉडर्न इंडिया 
C. डेविड हार्डिमैन  3. द ऐसेन्डेन्सी ऑफ द काँग्रेस इन उत्तर प्रदेश, 1926-1934
D. ज्ञानेन्द्र पांडे  4. गाँधी इन हिज टाइम ऐंड आवर्स 

कूट : 

(a) A-2, B-4, C-1, D-3 

(b) A-2, B-1, C-4, D-3

(c) A-3, B-1, C-4, D-2 

(d) A-3, B-4, C-1, D-2

 

प्रश्न 110. ‘सौभाग्य योजना’ के आरंभ होने से पहले आठ राज्यों के 99% से अधिक परिवारों ने विद्युतीकरण-सुविधा प्राप्त कर लिया है। निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य इनमें से एक नहीं है? 

(a) केरल 

(b) पंजाब 

(c) हिमाचल प्रदेश 

(d) मध्य प्रदेश 

 

प्रश्न 111. अक्टूबर 2018 में, भारत को कितने समय के लिए संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद् के सदस्य के रूप में निर्वाचित किया गया? 

(a) पाँच वर्ष 

(b) चार वर्ष 

(c) तीन वर्ष

(d) दो वर्ष

 

प्रश्न 112. भारतीय औषध सार्वजनिक क्षेत्र उपक्रम ब्यूरो (बी० पी० पी० आइ०) के बारे में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

1. यह प्रधानमंत्री भारतीय जन-औषधि परियोजना (पी० एम० बी० जे० पी०) की कार्यान्वयन एजेन्सी है। 

2. यह सोसाइटि रजिस्ट्रीकरण अधिनियम, 1860 के अधीन एक स्वतंत्र सोसाइटि के रूप में – पंजीकृत है। 

उपर्युक्त में से कौन-सा/से कथन सही है/हैं? 

(a) केवल 1 

(b) केवल 2 

(c) 1 और 2 दोनों 

(d) न तो 1, न ही 2

 

प्रश्न 113. भारत सरकार द्वारा आरंभ की गई एक योजना के बारे में निम्नलिखित कथनों पर विचार कीजिए : 

वृद्धावस्था के दौरान सामाजिक सुरक्षा प्रदान करने के लिए और 60 वर्ष और इससे अधिक की आयु के बुजुर्गों को उनकी ब्याज आय में अनिश्चित बाजार दशाओं के कारण होने वाली भावी गिरावट के विरुद्ध संरक्षण देने के लिए यह योजना आरंभ की गयी थी। यह योजना वरिष्ठ नागरिकों के लिए वृद्धावस्था आय सुरक्षा को समर्थ बनाती है, जो भारतीय जीवन बीमा निगम (एल० आइ० सी० आइ०) को सरकारी गारन्टी पर आधारित अंशदान राशि से जुड़े हुए सुनिश्चित पेंशन/प्रतिलाभ के प्रावधान के माध्यम से होता है। 

इस योजना को पहचानिए। 

(a) प्रधानमंत्री स्वास्थ्य सुरक्षा योजना 

(b) प्रधानमंत्री वय वंदना योजना 

(c) जीवन-गुणवत्ता (लिवेबिलिटी) सूचकांक कार्यक्रम 

(d) राष्ट्रीय वयोश्री योजना 

 

प्रश्न 114. अर्जेंटीना में सम्पन्न अंतर्राष्ट्रीय युवा ओलम्पिक खेल (2018) में भारत का अब तक का पहला स्वर्ण पदक इनमें से किसने जीता? 

(a) नीरज चोपड़ा 

(b) प्रवीण चित्रावल 

(c) जेरेमी लालरिनुंगा 

(d) सूरज पंवार 

 

प्रश्न 115. वर्गीकरण-विज्ञान के लिए ई० के० जानकी अम्माल राष्ट्रीय पुरस्कार किसके द्वारा प्रदान किया जाता है? 

(a) कृषि एवं कृषक कल्याण मंत्रालय 

(b) नवीन और अक्षय ऊर्जा मंत्रालय 

(c) स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण मंत्रालय 

(d) पर्यावरण, वन एवं जलवायु परिवर्तन मंत्रालय 

 

प्रश्न 116. भारत के सैनिक प्रशिक्षण संस्थान और स्थान का निम्नलिखित में से कौन-सा युग्म सही सुमेलित नहीं है? 

(a) आर्मी वॉर कॉलेज : महू 

(b) हाई ऐल्टिट्यूड वॉरफेयर स्कूल : गुलमर्ग

(c) आर्मी एयर डिफेन्स कॉलेज : पुणे 

(d) राष्ट्रीय इंडियन मिलिटरि कॉलेज : देहरादून 

 

प्रश्न 117. गिर राष्ट्रीय उद्यान में शेरों की हाल ही में हुई मृत्यु के लिए निम्नलिखित में से कौन-सा विषाणु (वाइरस) उत्तरदायी है? 

(a) कैनाइन डिस्टेम्पर वाइरस 

(b) निपाह वाइरस 

(c) हेन्द्र वाइरस 

(d) खुरपका-मुंहपका रोग विषाणु (फुट-ऐंड-माउथ डिजीज वाइरस) 

 

प्रश्न 118. 2018 तक, निम्नलिखित में से किन देशों ने मनोरंजनात्मक भाँग के रखने और इसके उपयोग को जायज (वैध) बना दिया है? 

1. अमेरिका 

2. कनाडा 

3. नाइजीरिया 

4. उरुग्वे 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) 1, 2 और 3 

(b) केवल 2 और 4 

(c) केवल 1 और 4 

(d) 1, 2 और 4

 

प्रश्न 119. प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (पी० एम० जे० ए० वाई०) के लाभ निम्नलिखित में से कौन-से हैं? 

1. आवश्यक होने पर सभी लोक एवं सूचीबद्ध किए गए निजी अस्पतालों में निःशुल्क चिकित्सा का उपलब्ध होना 

2. गुणवत्तापूर्ण स्वास्थ्य अनुरक्षण सेवाओं तक नगदीरहित और कागजरहित अभिगम 

3. प्रत्येक वर्ष प्रत्येक परिवार को सरकार की ओर से रू. 5,00,000 तक का स्वास्थ्य बीमा उपलब्ध कराया जाना 

4. पूर्व-विद्यमान रोग इसमें शामिल नहीं हैं 

नीचे दिए गए कूट का प्रयोग कर सही उत्तर चुनिए। 

(a) केवल 1 और 3

(b) 1, 2 और 3 

(c) केवल 2 और 4 

(d) 2, 3 और 4 

 

प्रश्न 120. 2019 में 11वें ब्रिक्स (BRICS) शिखर सम्मेलन की मेजबानी किसके द्वारा की जाएगी? 

(a) चीन 

(b) रूस 

(c) ब्राज़ील 

(d) भारत 

×

Hello!

Click one of our representatives below to chat on WhatsApp or send us an email to info@vidhyarthidarpan.com

×